عقیق: به مناسبت اول ماه شعبان، گزیده ای از جلسه اخلاق مرحوم آیتالله آقا مجتبی تهرانی در مورد شرح خطبه شعبانیه تقدیم شما فرهیختگان می شود.
رُوِیَ عَنِ رَسُولِ الله ِصَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ الِهِ وَ سَلَّمَ قال :
«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی نَصَبَ فِی السَّمَاءِ السَّابِعَةِ مَلَکاً یُقَالُ لَهُ الدَّاعِی فَإِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَجَبٍ یُنَادِی کُلَّ لَیْلَةٍ إِلَی الصَّبَاحِ طُوبَی لِلذَّاکِرِینَ طُوبَی لِلطَّائِعِینَ وَ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی أَنَا جَلِیسُ مَنْ جَالَسَنِی وَ مُطِیعُ مَنْ أَطَاعَنِی وَ غَافِرُ مَنِ اسْتَغْفَرَنِی الشَّهْرُ شَهْرِی وَ الْعَبْدُ عَبْدِی وَ الرَّحْمَةُ رَحْمَتِی فَمَنْ دَعَانِی فِی هَذَا الشَّهْرِ أَجَبْتُهُ وَ مَنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ وَ مَنِ اسْتَهْدَانِی هَدَیْتُهُ وَ جَعَلْتُ هَذَا الشَّهْرَ حَبْلًا بَیْنِی وَ بَیْنَ عِبَادِی فَمَنِ اعْتَصَمَ بِهِ وَصَلَ إِلَیَّ»
ترجمه: خداوند متعال در آسمان هفتم فرشته ای قرار داده است به نام داعی، هرگاه ماه رجب وارد می شود، این فرشته هر شب تا صبح ندا می دهد؛ خوشا به حال کسانی که به یاد خدا هستند! خوشا به حال کسانی که از خدا اطاعت می کنند! خداوند متعال می فرماید: من هم نشین کسی هستم که با من هم نشین شود و مطیع کسی می شوم که از من اطاعت کند و کسی که از من آمرزش و غفران بخواهد او را می آمرزم. این ماه، ماه من است و بندۀ من است و رحمت، هم رحمت من است. پس هر کس در این ماه مرا بخواند، جوابش را می دهم و هر کس که در این ماه از من درخواستی بکند، به او عطا می کنم و هر کس که در این ماه از من طلب هدایت و راهنمایی بنماید، او را هدایت و راهنمایی می کنم؛ من این ماه را ریسمان میان خودم و بندگانم قرار دادم و هر کس به این ریسمان چنگ بزند به من می رسد.
* شرح حدیث:
در یک روایتی است از پیغمبر اکرم (ص) که حضرت فرمود: خداوند قرار داده است در آسمان هفتم فرشته ای را که نامش داعی است. «یُقَالُ لَهُ الدَّاعِی»؛ گفته می شود که داعی است.
آن گاه که ماه رجب وارد می شود، «إِنَ اللَّهَ تَعَالَی نَصَبَ فِی السَّمَاءِ السَّابِعَةِ مَلَکاً یُقَالُ لَهُ الدَّاعِی فَإِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَجَبٍ یُنَادِی»؛ ماه رجب وقتی وارد می شود، او مأموریت دارد و او ندا می کند: «کُلَّ لَیْلَةٍ مِنْهُ إِلَی الصَّبَاحِ»؛ هر شب تا به صبح: «طُوبَی لِلذَّاکِرِینَ طُوبَی لِلطَّائِعِینَ»؛ خوشا به حال کسانی که ذکر خدا می گویند و به یاد خدا هستند. خوشا به حال کسی که وارد شدنددر اطاعت الهی.
بعد آن ملک این جملات را می گوید: «یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی»؛ او می گوید که خدا دارد این را می گوید: (او نقل می کند.) «أَنَا جَلِیسُ مَنْ جَالَسَنِی»؛ من هم نشین آن کسی هستم که با من بنشیند.
«وَ مُطِیعُ مَنْ أَطَاعَنِی»؛ منِ خدا مطیع آن کسی می شوم که اطاعت من را بکند. خیلی جمله عجیبی است. اطاعت عبد در پی دارد اطاعت رب را، «اَنا مُطِیعُ مَنْ أَطَاعَنِی»؛ منِ خدا، مطیع آن کسی می شوم که اطاعت من را بکند، خیلی جمله عجیبی است. اطاعت عبد در پی دارد، اطاعت رب را!
«مُطِیعُ مَنْ أَطَاعَنِی» من مطیع آنهایی هستم که مطیع من هستند.« اَنا غَافِرُ مَنِ اسْتَغْفَرَنِی»؛ من مورد آمرزش قرار می دهم،کسانی که از من طلب آمرزش کنند.
«الشَّهْرُ شَهْرِی»این ماه، ماه من است.
«وَ الْعَبْدُ عَبْدِی»؛ بنده هم، بندۀ من است.
« وَ الرَّحْمَةُ رَحْمَتِی»؛ رحمت هم رحمتِ من است.
روایت زیاد داریم در باب ماه رجب، که ماه رجب، ماه رحمت الهی است. در یک روایتی هست از پیغمبر اکرم(ص)، دارد رجب را اَصب گویند، که مرحوم که محدّث قمی هم نقل می کند توی مفاتیح این را، امی گوید، اَصب می گویند؛ چون رحمت خدا در این ماه زیاد ریزش می کند بر امّت من.
«وَ الرَّحْمَةُ رَحْمَتِی فَمَنْ دَعَانِی فِی هَذَا الشَّهْرِ»؛ هر کس که در این ماه مرا بخواند، من جوابش را می دهم.
«أَجَبْتُهُ وَ مَنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ» «أَجَبْتُهُ» این هم «أَعْطَیْتُهُ» کسی که از من درخواستی بکند، حاجتی بخواهد به او عطا می کنم. «وَ مَنِ اسْتَهْدَانِی هَدَیْتُهُ»؛ اگر از من طلب هدایت بکند، او را راهنمایش می کنم، هدایتش می کنم.
«جَعَلْتُ هَذَا الشَّهْرَ حَبْلًا» ؛ من قرار دادم این ماه را مثل یک ریسمان، « حَبْلًا بَیْنِی وَ بَیْنَ عِبَادِی»؛ این ماه رجب را یک وسیله ای قرار دادم بین خودم و بندگانم. حبل؛ یعنی ریسمان، کنایه است.
« مَنِ اعْتَصَمَ بِهِ وَصَلَ إِلَیَّ»؛ هر کی این ریسمان را بهش چنگ بزند، بگیرد، بیاید بالا به من می رسد. ماه رجب، در روایات داریم شهر الله است.
ماه خداست، این جور گفته می شود.
و ماه شعبان، شهر پیغمبر(ص)، ماه پیغمبراکرم(ص) است.
در روایت هم داریم. رمضان، ماه امّت من است. بر حسب ظاهر، از امشب ماه رجب است و فرصت بسیار خوبی است برای این که انسان، تمام امور معنوی و مادی اش را با خدایش چکار کند؟ هان؟! در میان بگذارد و از این شب ها بهترین بهره را بگیرد. التماس دعا.
در روایت دیگری است که پیغمبراکرم(ص) فرمود: «شَعْبَانَ شَهْرِی فَرَحِمَ اللَّهُ مَنْ أَعَانَنِی عَلَی شَهْرِی»؛ این روایت هست. شعبان ماه منِ پیغمبر است. خدا رحمت کند، آن کسی را که، مرا کمک کند در ماه من.
نسبت به اعمال مثل روزه و صدقه، داریم ما، نه اینکه نداریم، خیلی داریم حالا، یعنی نسبت به این اعمال ولی بالاترش، همان عمل اوّل است.
یعنی استغفار است. این را خوب دقّت کنید. شاید کسی این حرف را به شما نگوید. آن برای همان عمل اوّل است.
بالاترش آن است اتفاقاً، بعدش آن ها است، اوّلیش چه بود؟ استغفار بود.
چرا مرا کمک کنید؟ من رحمة للعالمینم؛ می خواهم در ماهم کاری کنم، همه شما را خدا بیامرزد. بیا کمکم کن.
من می خواهم شماها در ماه شعبان پاکتان کنم. بیایید کمکم کنید، با چی؟ با این استغفارهایی که می کنید.
نگاه کن. چطور ، توجّه می کنید، پیغمبراکرم(ص) می فرماید. لذا می خواستم این را عرض کنم، چون از من اتفاقاً یک کسی دیروز سوال کرد اینکه، به من برگشت گفتش، همینجوری یادم هست بعد از نماز، که چه کار بهترین است؟
گفتم: استغفار. او مطلب را به قول ما چی می گویند، خیلی ساده گرفت رفت؛ نه عزیزم، ساده نیست این ها. اگر انسان، با توجّه شود در این ماه مقیّد شود که استغفار کند. خداوند بر طبق این روایاتی که داریم که « جَعَلَ اللَّهُ لَهُ». غصه ات را برطرف می کند، از تنگنا نجاتت می دهد، شد! روزیت را هم چه کار می کند؟ می رساند .
روایت از پیغمبراکرم(ص)، منقول است که حضرت فرمودند: ماه شعبان، ماه من است، رحمت خداوند بر آن کسی که من را کمک کند و اعانت کند نسبت به شهر من. این یعنی چی؟من یک به اصطلاح، مطلبی را تذکّر بدهم، بعد.
بعضی از اهل معرفت میگویند در باب سلوک الی الله تعالی، آنهایی را که سیر میکنند، که سیر معنوی میکنند؛ منازل عمری، پیش میکشند، میگویند: ماه شعبان یکی از منازل عمر سالک الی الله است.
آنوقتها، یک مقدار توضیح بدهم. فرض کنید، از اینجا مشهد میخواستید بروید، درست است یا نه؟
منزل به منزل پیش میرفتید شماها، درست است؟ فاصلهاش هم معمولاً چهار فرسخ بود.
ظاهراً قدیم که اینجوری بود. پیاده میرفتند یا فرض کنید که با مرکبهای معمولی میرفتند.
منزل به منزل طی مسافت میکردند تا به مقصد چیه؟ برسند. میگویند یکی از منازل عمر سالک الی الله تعالی، ماه شعبان است.
اشاره به این که در این ماه، توجّه می کنید؟ در این بخش از عمر، یک حرکت به سوی معنویّت هست که انسان را به خدا نزدیک میکند.
من دیگر بهتر از این نمیتوانستم بگویم. دیگر مقدّمه را گفتم تا فرمایش پیغمبراکرم(ص) را بگویم.
«شَعْبَانَ شَهْرِی»؛ این منزل عمر شما مربوط به من است؛ جهت؟چون پیغمبراکرم(ص) رحمة اللعالمین است. و در این بخش از عمر، درست است؟
من شما را کمک میکنم، شما هم من را کمک کنید. فهمیدید؟ خیلی دقّت کنید من میخواستم بگویم که ماه من است؛ به این لحاظ ماه پیغمبراکرم(ص) است. توجّه کنید که پیغمبراکرم(ص) یک نوع دستگیری خاص دارد در این ماه نسبت به امّتش.
میگوید خب، حالا من را کمک کنید. یعنی چی؟ و او این است که شما فرض کنید میخواهید راه بروید. درست است؟
طی مسافت بکنید، یک جایی بروید، این کسی که کمکت میکند تا شما بروید؛ آخر شما باید قدم بردارید، آن هم زیر بغل هایت را میگیرد تا طی مسافت بکنی.
اگر بنا بشود تو سرجایت چیه؟ بایستی، قدم از قدم برنداری؛ آخر او چکار کند آخه؟ چه کار کند او؟! «شَعْبَانَ شَهْرِی»؛ امّا « فَرَحِمَ اللَّهُ مَنْه أَعَانَنِیه عَلَی »؛ چی؟ «شَهْرِی»، ماه من است. ماهی است که من کمک میکنم شما را؛ امّا چی؟! خب من کمک کارم، تو قدم بردار، من زیر بغلت را میگیرم.
خب قدم برداشتن عبد و سالک الی الله تعالی، در این ماه چیه؟ شد؟! من نمیتوانم وارد بشوم، فقط روی یکیاش تکیه میکنم که از مجموع روایات بدست می آید؛ و او مسئله استغفار است.
شما نگاه کنید در اعمال این ماه، که میآیند، روی او خیلی تکیه میکنند؛ این یکی از گام برداشتنهایش است.
استغفار کردن در این ماه، حتّی در روایت دارد: یک استغفار در ماه شعبان، معادل هفتاد هزار استغفار در وقتهای دیگر است. هفتاد هزار، ضریب را ببین، توجّه کنید. هزار برابراست. توجّه کنید.
یکی از آن گامها، توجّه کنید! عبارت از چیه؟ استغفار است. میخواستم این را عرض کنم و او این است که لذا ببیند. چند جور وارد شده و به خصوص این را دقّت کنید که هر روز، دارد هفتاد تا استغفار بکن. دیدید؟
حالا نگاه کن به آداب ماه، توی مفاتیح دارد این را دیگر، توی مفاتیح هست. شد؟! هفتاد تا، حداقلّش این است. شد؟ این هفتاد تا را میگوید، روزی هفتاد هزار، این ضریبش میرود بالا. توجّه کنید همین جملهای که از پیغمبراکرم(ص) است:
«اَستَغفُرِاللهَ وَ اَسئَلُهُ التَّوبَةَ» توجّه میکنید که متنش این است. البته متن دیگر هم هست؛ اما این را روزی هفتاد تا شما بگو. توجّه کنید چه عرض کردم.
لذا من، یک وقتی این روایت را نقل کردم از پیغمبراکرم(ص)، دارد که حضرت فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی یَغْفِرُ لِلْمُذْنِبِینَ»؛ خداوند این طور است که عفو میکند کسانی که گناه کارند. اوّل این را فرمود، بعد گفت: «إِلَّا مَنْ أَنْه لَا یُرِیدُ أَنْ یُغْفَرَ لَهُ»؛ مگر این که خودش نخواهد.
خدا عفو میکند. خدا میآمرزد، مگر تو نخواهی که خدا تو را بیامرزد. اِ ! مگر میشود؟ خوب دقّت کنید. «إِلَّا منْه أَنْ لَا یُرِیدُ أَنْ یُغْفَرَ لَهُ»؛ مگر این که خودش بخواهد. که خدا، نیامرزدش. «قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ»؛ عرض کردند: به پیغمبراکرم(ص)،«مَنِ الَّذِی یُرِیدُ أَنْ لَا یُغْفَرَ لَهُ»؛ کیه که نخواهد که خدا، او را بیامرزد؟
جواب، بلافاصله فرمود: :«قَالَ مَنْ لَا یَسْتَغْفِرُ» آنی که استغفار نمیکند، آن کسی است که نمیخواهد خدا او را چیه؟ بیامرزد.
لذا به حسب ظاهر امروز، روز اوّل چی؟ ماه شعبان است. میخواستم این را عرض بکنم به این که: استغفار؛ حالا آن بقیه چیزها، روزه و اینها، خیلی چیزها هست، حالا من نمیخواستم وارد بشوم. به خصوص روی این را میخواستم بگویم که مقیّد باشید که این را چیه؟ ترک نکنید.
پی نوشت:
بحار جلد 90 صفحه 284 – مستدرک الوسائل، ج5، ص
إقبال الأعمال، جه2، ص 683317
وسائل الشیعه، جلد10، صفحه 508
مستدرک الوسائل، جه12، ص، 122
منبع: گزیدهای از جلسات اخلاق؛ کانال آیت الله آقا مجتبی تهرانی
