عقیق: حاج غلامرضا سازگار را نمی‌توان تنها با عنوان شاعر یا مداح شناخت؛ کارنامه چنددهه‌ای او از سرایش شعر و نوحه و ساخت سرودهای هیئتی تا تربیت نسل‌های مختلف مداحان و پایه‌گذاری تشکل‌های آموزشی را در بر می‌گیرد.
او در کنار فعالیت در عرصه شعر و مداحی، در نوآوری‌های این حوزه و انتقال تجربه به نسل‌های بعد نیز نقش داشته است؛ مسیری که به گفته سعید نسیمی، ابعاد مختلفی از شخصیت و فعالیت‌های این پیشکسوت را نشان می‌دهد.
سعید نسیمی، شاعر و مداح و دارای مدرک دکتری در رشته تاریخ اسلام در گفت‌وگو با خبرنگار فارس با اشاره به وجوه مختلف شخصیتی و فعالیت‌های حاج غلامرضا سازگار گفت: سازگار شخصیتی چندبعدی در عرصه شعر، مدیحه‌سرایی، نغمه‌پردازی، تشکل‌گرایی، اجرا، شاگردپروری، پژوهش و تولید آثار مکتوب و شفاهی است و پرداختن به هرکدام از این حوزه‌ها به بررسی‌های مستقلی نیاز دارد.
شاعری که شعرش برای مداحان کاربردی است
نسیمی با اشاره به جایگاه سازگار در شعر آیینی اظهار کرد: در دهه‌های اخیر کمتر مداح، خطیب یا شاعری را می‌توان پیدا کرد که کمابیش از اشعار استاد سازگار استفاده نکرده باشد. او شاعری پرکار است که در موضوعات و ژانرهای مختلف و مناسبت‌های آیینی، مذهبی، اجتماعی و انقلابی آثار متعددی دارد.وی افزود: سازگار با سبک‌های ادبی مختلف آشناست؛ در غزل به سبک عراقی و در قصیده به سبک خراسانی گرایش دارد و گاهی نیز ظرافت‌هایی از سبک هندی در آثارش دیده می‌شود. او در عین پایبندی به سنت‌های پذیرفته‌شده، در نوآوری و ابداع نیز دستی دارد و از نظر موضوعی به یک حوزه محدود نمانده است.
این مداح با اشاره به اینکه تجربه مداحی سازگار بر شعر او نیز اثر گذاشته است، گفت: شعر او برای ذاکران اهل‌بیت(ع) کاربردی است. بسیاری از شاعران آثار فاخری می‌سرایند که استفاده از آن‌ها در هیئت به مداحی توانمند نیاز دارد، اما اشعار سازگار سهل و ممتنع است؛ برای عموم مردم جذابیت دارد و درعین‌حال نزد خواص نیز از اعتبار ادبی برخوردار است. آثار او از صنایع و آرایه‌های لفظی و معنوی بهره می‌برند و بسیاری از آن‌ها در نقد ادبی نیز حرفی برای گفتن دارند.
شاعری که تاریخ را فدای تخیل نمی‌کند
نسیمی با تأکید بر پشتوانه تاریخی و اعتقادی اشعار سازگار تصریح کرد: شعر او برای ذاکران اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه مداحان جوان، آغوش امنی است؛ چراکه از نظر مضمون و محتوا، به‌خصوص در حوزه اعتقادات، تاریخ، مقتل و صحت روایات، قابل اتکاست.
سازگار از شاعرانی است که صحت تاریخی را فدای تخیل شاعرانه نکرده و مفاهیم آیات قرآن، احادیث و روایات را با استفاده از ظرفیت‌هایی مانند تضمین، تلمیح، اشاره و اقتباس در شعر خود جای‌داده است.وی مثنوی بلند عاشورایی سازگار را نمونه‌ای از توجه او به تاریخ‌نگاری منظوم دانست و گفت: در این اثر، وقایع عاشورا و حوادث پس از شهادت امام حسین(ع)، از جمله منزل‌هایی که کاروان اسرا طی می‌کند، روایت شده است. این شیوه در ادبیات کهن فارسی سابقه دارد و آثاری مانند «علی نامه» ربیع و سروده‌های ملاحسن کاشی از نمونه‌های آن هستند.
این پژوهشگر آیینی همچنین به فراگیری برخی سروده‌های سازگار در میان مردم اشاره کرد و افزود: بعضی از اشعار او از فضای تخصصی شعر فراتر رفته و در میان عموم مردم و جمعیت‌های هیئتی رواج پیدا کرده است. شعر معروف «بریز آب روان اسما» از جمله این آثار است.
نوآوری در نوحه و سرودهای هیئتی
نسیمی یکی دیگر از جنبه‌های مهم فعالیت سازگار را نوحه‌سرایی، سرودسازی و نغمه‌پردازی دانست و بیان کرد: تا پیش از انقلاب، سبک‌های سرودخوانی و هم‌خوانی در هیئت‌ها محدود بود، اما سازگار در سرایش سرودهای انقلابی و هیئتی تنوع تازه‌ای ایجاد کرد. او در نوحه‌سرایی نیز ضمن پایبندی به اصول و چارچوب‌های سنتی، نوآوری‌هایی داشت.
وی ادامه داد: سازگار از نخستین مداحانی بود که گروه هم‌خوانی تشکیل داد و این گروه در برنامه‌های تلویزیونی آن زمان نیز حضور پیدا کرد. همچنین نوحه «ای سمت نوکری، شرف و عزت و فخر همه» از جمله آثار او بود که در مجمع‌الذاکرین حسینی توسط مداحان اجرا شد.
این مداح با اشاره به سرودهای دیدار سالیانه مداحان با رهبر انقلاب گفت: سرودهایی که در سالروز میلاد حضرت فاطمه زهرا(س) و در دیدار مداحان اجرا می‌شد، طی سال‌های متمادی از آثار سازگار بود و رهبر انقلاب نیز بارها از سبک، فرم و محتوای این سرودها تمجید کردند.
پیوند مکتب مداحی قم و تهران
نسیمی با اشاره به توانایی سازگار در فنون مختلف مداحی اظهار کرد: او از مکتب مداحی قم برخاسته و در ادامه، میان مکتب مداحی قم و تهران پیوند برقرار کرده و شیوه تازه‌ای را معرفی کرده است. درگذشته مداحان معمولاً در حوزه‌هایی مانند منبرخوانی، قصیده‌خوانی، روضه‌خوانی یا نوحه‌خوانی تخصص بیشتری داشتند، اما سازگار در همه این عرصه‌ها توانمند بود و توانست این شیوه‌ها را به یکدیگر نزدیک کند.
وی افزود: سازگار هم در روضه‌های خانگی و هیئت‌ها حضور داشت و هم در مجالس علما و محافل رسمی کشور به مداحی می‌پرداخت. او در کنار بهره‌گیری از شعر، از روایت‌ها، احادیث و تاریخ اهل‌بیت(ع) نیز در مداحی خود استفاده می‌کرد و نوآوری‌هایش همواره در چارچوب سنت‌ها و اصول شناخته‌شده این عرصه قرار داشت.
مجمع‌الذاکرین؛ فراتر از یک جلسه مداحی
این پژوهشگر آیینی با اشاره به نقش سازگار در شکل‌گیری مجمع‌الذاکرین حسینی تهران گفت: این مجموعه در اواخر دهه ۵۰ و اوایل دهه ۶۰ با محوریت سازگار و همراهی جمعی از مداحان شکل گرفت. به اعتقاد من، مجمع‌الذاکرین یکی از تشکل‌های اثرگذار مداحی پس از انقلاب بود و بخش مهمی از موفقیت سازگار نیز به روحیه کارگروهی و تشکل‌گرایی او بازمی‌گشت.
نسیمی توضیح داد: جلسات مجمع‌الذاکرین صرفاً محلی برای دورهمی و مداحی نبود، بلکه جنبه آموزشی داشت. استاد شعر یا موضوعی را مطرح می‌کرد و اعضا برای جلسه بعد باید درباره آن مطالعه و تمرین می‌کردند. مداحان نوجوان و جوان نیز در این جلسات حضور داشتند و سازگار باحوصله و بردباری آن‌ها را آموزش می‌داد و نقد می‌کرد.
وی ادامه داد: این جلسات در دهه‌های ۶۰، ۷۰ و ۸۰ ادامه پیدا کرد و مداحان توانمندی از این مجموعه به جامعه مداحی معرفی شدند. بخشی از فلسفه شکل‌گیری آن نیز به نیازهای روز انقلاب و برگزاری مراسم تشییع و بزرگداشت شهدا مربوط بود؛ قرار بود مضامین انقلابی و آثار موردنیاز برای اداره این مراسم‌ها تولید شود و در این جلسات نیز از خانواده شهدا صله‌ای دریافت نمی‌شد.
نسیمی با اشاره به نقش مجمع‌الذاکرین در شکل‌گیری دیدارهای سالیانه مداحان با رهبر انقلاب گفت: این مجموعه در شکل‌گیری دیدارهای مداحان با رئیس‌جمهور وقت در دهه ۶۰ و سپس دیدار با رهبر انقلاب در اواخر همان دهه نقش داشت. به گفته او، دیدارهای سالیانه مداحان با رهبر انقلاب نیز در ادامه همین مسیر شکل گرفت.
شاگردپروری؛ حلقه اتصال نسل‌های مداحی
نسیمی شاگردپروری را از ویژگی‌های برجسته سازگار دانست و گفت: او به جوانان اعتقاد داشت و برای انتقال تجربه به نسل بعد وقت می‌گذاشت. یکی از آسیب‌های مهم عرصه مداحی، گسست نسلی و منتقل‌نشدن تجربه پیشکسوتان به جوان‌ترهاست؛ اما سازگار از دهه ۵۰ تاکنون در این زمینه فعالیت داشته و نسل‌های مختلفی از مداحان را تربیت‌کرده است.
وی افزود: سازگار جلسات آموزشی مداحی را به شیوه سنتی و مکتب‌خانه‌ای برگزار می‌کرد و در ادامه، این جلسات را به کلاس‌های آموزشی متناسب با نیازهای روز تبدیل کرد. این روند در سال‌های اخیر نیز ادامه داشته و بخش‌هایی از اداره این مجموعه بر عهده فرزندش، زهیر سازگار، است.
از پژوهش و آثار مکتوب تا تولیدات شفاهی
این مداح با اشاره به پشتوانه علمی و پژوهشی سازگار بیان کرد: او از محضر علما و بزرگان حوزه در قم و تهران بهره برده و همواره اهل مطالعه و رصد آثار بوده است. این مطالعات هم در شعر و هم در مداحی او اثر گذاشته است؛ به‌گونه‌ای که آثارش قابلیت ارائه در محضر علما و مراجع را دارد و مداح می‌تواند با اطمینان از آن‌ها در مجالس رسمی استفاده کند.نسیمی با اشاره به آثار مکتوب سازگار گفت: «نخل میثم» از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های اوست که در چند جلد منتشر شده است. «آوای مجمع»، «دو دریای اشک»، «آتش مهر»، «مرا عاطفه نبوت»، «بهار امامت»، «یک ماه خون‌گرفته» و «از سیام تا قیام» نیز از دیگر آثار او هستند که برخی در قالب شعر و برخی در قالب نوحه، سرود و سبک منتشر شده‌اند.
وی ادامه داد: در سال‌هایی که دسترسی به شعر و سبک از طریق فضای مجازی به‌آسانی امروز نبود، منزل سازگار محل رجوع مداحان برای دریافت شعر و سبک بود. او در کنار انتشار آثار مکتوب، از طریق جلسات مجمع‌الذاکرین و تولیدات صوتی و تصویری نیز به تأمین نیازهای ستایشگران اهل‌بیت(ع) کمک می‌کرد.
سلوک اخلاقی و اجتماعی یک مداح پیشکسوت
نسیمی با اشاره به ویژگی‌های فردی و اخلاقی سازگار گفت: او فردی باتقوا، متشرع، اهل مناجات، بیداری سحر و تهجد است. در کنار این ویژگی‌ها، مردم‌دار و خوش‌برخورد است و روحیه طنازی و شوخ‌طبعی نیز دارد. تذکرها و نقدهای او به مداحان و شاعران نیز پدرانه است؛ به این معنا که به‌جای تخریب شخصیت افراد، عملکرد آن‌ها را نقد می‌کند.
وی با یادآوری فعالیت‌های انقلابی سازگار افزود: او پیش از انقلاب در جریان مبارزات حضور داشت و پس از پیروزی انقلاب نیز در مناسبت‌های مختلف نقش‌آفرین بود. پس از رحلت امام خمینی(ره) در خرداد ۱۳۶۸ نیز در سازماندهی مداحان و برگزاری مراسم وداع مردم با امام راحل در مصلای تهران نقش داشت و در کنار سرایش آثار، برای اداره مراسم آن روزها تلاش کرد.
سه پرتگاه مداحی از نگاه سازگار
نسیمی در پایان با اشاره به توصیه‌های سازگار به مداحان جوان گفت: او همواره سه آسیب اصلی و سه پرتگاه عرصه مداحی را «بی استادی، بی‌سوادی و بی‌تقوایی» می‌دانست و تأکید می‌کرد مداح باید از این سه آسیب دوری کند. همچنین بر حفظ شعر، فراگیری ادبیات و آشنایی با شعر تأکید داشت و معتقد بود مداح باید شعرشناس باشد و در حوزه‌ای که فعالیت می‌کند، مطالعه و دانش کافی داشته باشد.
وی با تأکید بر ضرورت ثبت خاطرات و تجربیات پیشکسوتان اظهار کرد: این چهره‌ها گنجینه تاریخ شفاهی ما در عرصه آیینی، هیئت، ستایشگری، شعر و حتی مسائل اجتماعی و سیاسی هستند. باید تا زمانی که این استادان در قید حیات‌اند و توانایی روایتگری دارند، از تجربیاتشان استفاده و آن‌ها را ثبت کرد تا این بخش از تاریخ شفاهی به نسل‌های بعد منتقل شود.نسیمی در پایان تأکید کرد: بهترین راه جبران سال‌ها تلاش و خدمت استاد سازگار به جامعه مداحان و شاعران آیینی، عمل به توصیه‌های او و ترویج فرهنگ و سلوک فردی، اجتماعی، هیئتی و هنری این پیشکسوتان است.
منبع:فارس
