«جهاد اكبر» یعنی «تربيت نفس»
تأدیب نفس و مهار کردن شهوت، غضب و وهم، در ابتدا برای انسان خیلی فشار دارد و فشارش هم آنقدر زیاد است كه از آن به جهاد اكبر تعبير كردهاند. در اصطلاح به «مقابله کردن با نفس و مهار کردن آن» غلبه بر هوای نفسانی ميگويند.
هوا یعنی خواستهها، چه در بُعد شهوت باشد، چه غضب و چه وهم. چون نفس به معنای خاصّش از این قوا تشکیل میشود. این تعلیم به تعبیر علی(علیهالسلام) و این تأدیب، ابتدا مشکل است و از غلبه کردن بر این نفس به «جهاد اکبر» تعبیر شده است.
این که می
گویند جهاد اکبر همین تربیت نفس و غلبه بر هوای نفس است. روايتي از علی(علیه
السلام) است كه می
فرماید: «ردع النفس عن الهوى الجهاد الأكبر
.«[1] اگر بخواهی نفست را از خواستههای گسترده
اش برگردانی و جلوی اطلاقش را بگیری، جهاد اكبر كردهاي.
«تربيت نفس» سخت‌تر از «فتح شهر»
در تاریخ صدر اسلام آمده است که گروهی از مسلمین به جبهه رفته بودند. وقتی نزد پیامبر برگشتند و از سختيهاي زیاد جنگ بحث كردند، پيامبر فرمودند: این جهاد و جنگ و کشتن دشمن، جهاد اصغر بود، جهاد اکبر بر شما باقی مانده است؛ آن جنگ داخلی است، غلبه بر هوای نفس است، اين مشکلتر است.
من در روایتی دیدم كه از حضرت سلیمان نقل می
کردند که دارد: «إن الغالب لهواه أشد من الذي يفتح المدينة وحده»
[2] آن کسی که بخواهد با هوای نفس مبارزه کند و بر هوای نفسش غلبه کند، كارش سخت
تر است از كسي که بخواهد تنهایی یک شهر را فتح کند. یعنی فتح یک شهر به تنهایی آسان
تر از جنگ و غلبه بر هوای نفس است.
«تربیت کردن» کم کم آسان میشود
در ابتدا مشکل است و فشار دارد، امّا گام اوّل را که برداشتی، گام دوم فشارش شاید نصف گام اوّل باشد، گام سوم نصفِ نصف است. همینطور كه انسان جلو برود فشار كم ميشود تا جايي كه غلبه بر هوای نفس بسیار ساده میشود. ابتدا باید پایش بایستد. همه اینها روش دارد و ما فقط اصل قضیه را مطرح کردیم؛ کسانی که میخواهند مربّی دیگران شوند باید اوّل خودشان را در بُعد نفسانی تربیت کنند که تربیت در بُعد نفسانی فشار دارد، ولی بعد فشارش کم میشود. البته شیطان در اینجا هم شیطنت میکند،
حیات معنوی در گرو تربیت نفس است
اين مطلب به خصوص در مورد کسانی است که معتقد به نشئه دیگر هستند، چون سرّ کار را من جلسه گذشته گفتم كه شکوفا كردن آن بُعد معنوی است. انبیا هم که آمدند، سرلوحه دعوتشان تربیت نفوس بود. انسان چند بُعدی است، آن بُعد سرنوشتساز که برای ما حیات جاودانه خوب میآورد تا از آن لذت ببريم، با جلوگیری از گستردگی هوای نفس و تربیت نفوس حاصل میشود.
انسان بیتربیت، کر و کور است
اگر انسان بخواهد نفس را رها کند، آن بُعد درونیاش که در ارتباط با امور انسانی و معنویاش هست، از بین خواهد رفت و به تعبیری در روایات داریم كه کر و کور میشود؛ نه آهنگ معنویت را میشنود و نه ماورای ماده را میتواند شهود کند. اگر در آن بُعد معرفتیاش برویم، انسان اگر بخواهد نفس را رها کند آن بعد معنوياش کر و کور میشود.
در روایتي دارد كه علی(علیهالسلام) فرمود: «إِنَّكَ إِنْ أَطَعْتَ هَوَاكَ أَصَمَّكَ وَ أَعْمَاكَ وَ أَفْسَدَ مُنْقَلَبَكَ وَ أَوْدَاكَ»[3]اگر تو بخواهی تحت فرمان خواستههای نفسانیات عمل کنی کر و کور میشوی و اين خواستهها در عاقبت تو را به وادی هلاکت میکشاند. عرض کردم تعبیرات مختلفه است و چه بسا میشود گفت كه عقل را از انسان زائل میکند، چون کار عقل روشنگری است و تبعيت از هواي نفساني چراغ عقل را در درون انسان خاموش میکند.
«عاقل» خود را تربیت میکند
لذا ما در روایاتمان میبینیم كه وقتی میخواهند عاقل را تعریف کنند میگویند: عاقل کسی است که بر هوای نفسش غلبه کند و دیوانه کسی است که هوای نفس بر او غلبه کند: «العاقل من غلب هواه و لم يبع آخرته بدنياه(4)در روايت ديگر دارد: «العاقل من عصى هواه في طاعة ربه»(5)روایات متعدده داريم که من نمیخواهم وارد شوم. انسان عاقل همین روشي را که انبیا به آن دعوت کردهاند در تربیت خودش میگیرد، تا صلاحیت تربیت نسبت به غیر خودش را پیدا کند. کردهاند در تربیت خودش میگیرد، تا صلاحیت تربیت نسبت به غیر خودش را پیدا کند. گیرد، تا صلاحیت تربیت نسبت به غیر خودش را پیدا کند.
[3]. مستدرك‌الوسائل، ج12، ص114
منبع:پایگاه اطلاع رسانی حاج آقا مجتبی تهرانی
211005
