برش هایی کوتاه از گفته های اخلاقی مرحوم حاج آقا مجتبی تهرانی

پای درس آقا مجتبی(25)/ انسان بی‏تربیت، کر و کور است!

تمام گفتارها و رفتارهای انسان های وارسته، نقشۀ راهی است برای آن ها که می خواهند در مسیر الهی قدم بردارند. به توفیق الهی، زین پس گفتارهایی کوتاه از دروس اخلاقی مرحوم مجتبی تهرانی را برای استفاده علاقه مندان منتشر خواهیم کرد:

کد خبر: ۸۴۲

شنبه - ۰۵ اسفند ۱۳۹۱ / 05 December 1391

عقیق:

«جهاد اكبر» یعنی «تربيت نفس»

تأدیب نفس و مهار کردن شهوت، غضب و وهم، در ابتدا برای انسان خیلی فشار دارد و فشارش هم آنقدر زیاد است كه از آن به جهاد اكبر تعبير كردهاند. در اصطلاح به «مقابله کردن با نفس و مهار کردن آن» غلبه بر هوای نفسانی ميگويند.

هوا یعنی خواسته‎ها، چه در بُعد شهوت باشد، چه غضب و چه وهم. چون نفس به معنای خاصّش از این قوا تشکیل می‎شود. این تعلیم به تعبیر علی(علیه‎السلام) و این تأدیب، ابتدا مشکل است و از غلبه کردن بر این نفس به «جهاد اکبر» تعبیر شده است.

این که می‎گویند جهاد اکبر همین تربیت نفس و غلبه بر هوای نفس است. روايتي از علی(علیه‎السلام) است كه می‎فرماید: «ردع النفس عن الهوى الجهاد الأكبر.«[1] اگر بخواهی نفست را از خواسته‏های گسترده‎اش برگردانی و جلوی اطلاقش را بگیری، جهاد اكبر كردهاي.

«تربيت نفس» سخت‌تر از «فتح شهر»

در تاریخ صدر اسلام آمده است که گروهی از مسلمین به جبهه رفته بودند. وقتی نزد پیامبر برگشتند و از سختيهاي زیاد جنگ بحث كردند، پيامبر فرمودند: این جهاد و جنگ و کشتن دشمن، جهاد اصغر بود، جهاد اکبر بر شما باقی مانده است؛ آن جنگ داخلی است، غلبه بر هوای نفس است، اين مشکل‎تر است.

من در روایتی دیدم كه از حضرت سلیمان نقل می‎کردند که دارد: «إن الغالب لهواه أشد من الذي يفتح المدينة وحده»[2] آن کسی که بخواهد با هوای نفس مبارزه کند و بر هوای نفسش غلبه کند، كارش سخت‎تر است از كسي که بخواهد تنهایی یک شهر را فتح کند. یعنی فتح یک شهر به تنهایی آسان‎تر از جنگ و غلبه بر هوای نفس است.

«تربیت کردن» کم کم آسان می‏شود

در ابتدا مشکل است و فشار دارد، امّا گام اوّل را که برداشتی، گام دوم فشارش شاید نصف گام اوّل باشد، گام سوم نصفِ نصف است. همین‎طور كه انسان جلو برود فشار كم ميشود تا جايي كه غلبه بر هوای نفس بسیار ساده می‎شود. ابتدا باید پایش بایستد. همه اینها روش دارد و ما فقط اصل قضیه را مطرح کردیم؛ کسانی که می‎خواهند مربّی دیگران شوند باید اوّل خودشان را در بُعد نفسانی تربیت کنند که تربیت در بُعد نفسانی فشار دارد، ولی بعد فشارش کم می‎شود. البته شیطان در اینجا هم شیطنت می‎کند،

حیات معنوی در گرو تربیت نفس است

اين مطلب به خصوص در مورد کسانی است که معتقد به نشئه دیگر هستند، چون سرّ کار را من جلسه گذشته گفتم كه شکوفا كردن آن بُعد معنوی است. انبیا هم که آمدند، سرلوحه دعوتشان تربیت نفوس بود. انسان چند بُعدی است، آن بُعد سرنوشت‎ساز که برای ما حیات جاودانه خوب می‎آورد تا از آن لذت ببريم، با جلوگیری از گستردگی هوای نفس و تربیت نفوس حاصل می‎شود.

انسان بی‏تربیت، کر و کور است

اگر انسان بخواهد نفس را رها کند، آن بُعد درونی‎اش که در ارتباط با امور انسانی و معنوی‎اش هست، از بین خواهد رفت و به تعبیری در روایات داریم كه کر و کور می‎شود؛ نه آهنگ معنویت را می‎شنود و نه ماورای ماده را می‎تواند شهود کند. اگر در آن بُعد معرفتی‎اش برویم، انسان اگر بخواهد نفس را رها کند آن بعد معنوياش کر و کور می‎شود.

در روایتي دارد كه علی(علیه‎السلام) فرمود: «إِنَّكَ إِنْ أَطَعْتَ هَوَاكَ أَصَمَّكَ وَ أَعْمَاكَ وَ أَفْسَدَ مُنْقَلَبَكَ وَ أَوْدَاكَ»[3]اگر تو بخواهی تحت فرمان خواسته‎های نفسانی‎ات عمل کنی کر و کور می‎شوی و اين خواستهها در عاقبت تو را به وادی هلاکت می‎کشاند. عرض کردم تعبیرات مختلفه است و چه بسا می‎شود گفت كه عقل را از انسان زائل می‎کند، چون کار عقل روشن‎گری است و تبعيت از هواي نفساني چراغ عقل را در درون انسان خاموش می‎کند.

«عاقل» خود را تربیت می‏کند

لذا ما در روایات‎مان می‎بینیم كه وقتی می‎خواهند عاقل را تعریف کنند می‎گویند: عاقل کسی است که بر هوای نفسش غلبه  کند و دیوانه کسی است که هوای نفس بر او غلبه کند: «العاقل من غلب هواه و لم يبع آخرته بدنياه(4)در روايت ديگر دارد: «العاقل من عصى هواه في طاعة ربه»(5)روایات متعدده داريم که من نمی‎خواهم وارد شوم. انسان عاقل همین روشي را که انبیا به آن دعوت کرده‎اند در تربیت خودش می‎گیرد، تا صلاحیت تربیت نسبت به غیر خودش را پیدا کند. کرده‎اند در تربیت خودش می‎گیرد، تا صلاحیت تربیت نسبت به غیر خودش را پیدا کند. گیرد، تا صلاحیت تربیت نسبت به غیر خودش را پیدا کند.

[1]. غررالحكم، ص241

[2]. مجموعةورام، ج1، ص60

[3]. مستدرك‌الوسائل، ج12، ص114

[4]. غررالحكم، ص54

[5]. غررالحكم، ص54

منبع:پایگاه اطلاع رسانی حاج آقا مجتبی تهرانی

211005