عقیق: سیونهمین نشست تخصصی «آهات» از مجموعه نشستهای «صدای میدان، صدای ایران» با حضور احمد بابایی، شاعر آیینی، در میدان ونک تهران برگزار شد.
این سلسله نشستها که از سال ۱۳۹۹ با هدف بررسی علمی و بینرشتهای مداحی در دانشگاه امام صادق(ع) پایهگذاری شده بود، در دوره جدید خود نشستهای ۳۸ تا ۴۲ را به میدانهای شهید طهرانیمقدم، ونک، تجریش، حضرت ولیعصر(عج) و انقلاب تهران برد تا تحولات این هنر را در بستر زنده اجتماعات مردمی واکاوی کند.
احمد بابایی در این نشست با تبیین نقش بیبدیل هیئات مذهبی و مداحان در مدیریت میدانی بحرانهای اخیر اظهار داشت: هیأتها و مداحان در ساعات نخست حادثه، بدون بخشنامه، دستور اداری و جیره و مواجب، محله به محله محور اجتماع مردم در خیابان شدند و کاری را به انجام رساندند که یک ساختار رسمی بهتنهایی قادر به اجرای آن نبود.
شعائر دینی؛ برآیند پیوند تاریخی فقه و خلاقیت مردم
بابایی با طرح این پرسش که چرا برخی مناسک در تاروپود زندگی جامعه ریشه میدوانند و برخی دیگر با وجود توصیههای مکرر فراگیر نمیشوند، گفت: پاسخ را باید در نسبت میان «فقه» و «مردم» جستوجو کرد. شعائر از اصول بالادستی مکتب سرچشمه میگیرند، اما صرف تجویز و بخشنامه برای تداوم یک شعیره کافی نیست. فقه، اخلاق و ضوابط دینی چارچوب و جهت حرکت را ترسیم میکنند و در سوی دیگر، مردم با ذوق، عاطفه و ذخیره فرهنگی خود به این چارچوب جان میبخشند.
وی افزود: آنچه امروز بهعنوان دستگاه سیدالشهدا(ع) میشناسیم، ساختاری تماماً مردمی است که طی قرنها تجربه، اصلاح و تکامل شکل گرفته تا اقوام و سلیقههای گوناگون در آن جای بگیرند. مردم هر آنچه در حافظه هنری خود از شعر، موسیقی، تعزیه و معماری دارند در این سفره قرار میدهند و به مناسک دینی صورت اجتماعی میبخشند.
دو متغیر نوپدید پیش روی تشیع؛ جهان مدرن و حکمرانی دینی
این شاعر آیینی با اشاره به دگرگونیهای نیمقرن اخیر تصریح کرد: در پنجاه سال گذشته دو متغیر بنیادین به این معادله افزوده شده است؛ نخست ورود مظاهر تمدن مدرن و ابزارهای نوین ارتباطی و هنری، و دوم مسئله «حکمرانی دینی» و ولایت فقیه. فقه شیعه در بخش عمده تاریخ خود در جایگاه حکومت قرار نداشت و بیشتر در موضع حفظ هویت در برابر قدرت مسلط بود؛ اما پس از انقلاب اسلامی باید در تراز تمدنسازی و مواجهه جهانی پاسخ تولید کند. آینده شعائر در گرو درک همین پیچیدگیها و یافتن قالبهای متناسب با زیست جدید جامعه است.
چرا هیأت در نخستین ساعات بحران محور اجتماع خیابان شد؟
بابایی با یادآوری فضای ملتهب جامعه پس از شهادت رهبر انقلاب خاطرنشان کرد: جامعه به حضور طولانیمدت ایشان عادت کرده بود و این شهادت، آن عادت را شکست. در همان ساعات و روزهای نخست، این پرسش مطرح بود که کدام نهاد میتواند به خیابان بیاید، محور گردهمایی شود و حضورش برای عموم مردم طبیعی و پذیرفتنی باشد؟ پاسخ روشن بود: هیأتها و مداحان.
وی ادامه داد: اگر نهادهای رسمی دیگری میخواستند در آن لحظات چنین نقشی ایفا کنند، احتمالاً با فاصله و مقاومت روبهرو میشدند؛ اما حضور شاعر، مداح و هیأت در کف خیابان تحمیلی به نظر نمیرسید. این اعتماد عمومی یکشبه ساخته نشده بود؛ هیأت با وجود همه نقدهایی که طی سالها به آن وارد میشد، در بزنگاه نیاز، سرمایه اجتماعی اصیل خود را به نمایش گذاشت.
محدودیتهای کرونا؛ مانور عملی برای میدانداری امروز
این کارشناس ادبی با اشاره به پیشزمینههای آمادگی تشکلهای مذهبی بیان کرد: شرایط دوران همهگیری کرونا، هیأتها را ناچار ساخت از فضای بسته حسینیهها بیرون بیایند و حضور در خیابان و تعامل چهرهبهچهره با توده مردم را تجربه کنند. امروز درمییابیم که بخشی از آن حرکتها، مانور و تمرینی عملی برای میدانداری در حوادث امروز بود.
بابایی با تأکید بر مردمی بودن تجمعات محلی افزود: در میدانهای مختلف شاهد بودیم که حالوهوای هر محله رنگوبوی خاص مردم همان منطقه را داشت؛ زیرا قرار نبود از بالا نسخهای واحد و دستوری برای همه پیچیده شود. هیأتها با تکیه بر شبکه انسانی، تجربه سازماندهی و آشنایی با زبان مردم، بدون چشمداشت مادی و بخشنامه وارد صحنه شدند.
هیأت؛ دکل انتقال معنا از عاشورا تا آینده مهدوی
وی در توصیف کارکرد فرهنگی هیأت و مداحی از تعبیر «دکل انتقال معنا» استفاده کرد و اظهار داشت: این مجموعهها همچون دکلهایی عمل کردند که انرژی و پیام را از یک سو از عاشورا و سدهها حافظه شیعی دریافت میکردند و از سوی دیگر در اکنونِ انقلاب اسلامی به مسائل روز مردم پاسخ میدادند و افق نگاهشان را به سمت آینده مهدوی امتداد میبخشیدند. این جریانِ معنا، نه از یک رسانه متمرکز، بلکه بهصورت مویرگی در رگهای شهرها و محلهها جاری شد و پیوندی زنده میان تاریخ، اکنون و آینده رقم زد.
منبع:فارس