عقیق: حجت الاسلام حامد کاشانی در سلسله سخنرانی های خود در ایام فاطمیه با واکاوی ابعاد تاریخی و اجتماعی واقعه فاطمیه، به این پرسش می‌پردازد که چرا با وجود آگاهی مردم مدینه از جایگاه و منزلت حضرت زهرا(س)، آنان در برابر ظلم به آن حضرت سکوت کردند. این صحبت ها طی چند بخش در اختیار مخاطبان قرار داده شد و همینک قسمت پنجم و آخر آن را می خوانید
حجت‌الاسلام حامد کاشانی در سخنانی با اشاره به وقایع پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و شهادت حضرت زهرا(س)، اظهار کرد: مسئله اصلی در ماجرای شهادت صدیقه طاهره(س)، جهل مردم نسبت به مقام ایشان نبود، چراکه جایگاه حضرت برای مردم روشن بود و پیامبر اکرم(ص) بارها درباره فضائل و منزلت ایشان سخن گفته بودند. با این حال، دانستن حقیقت لزوماً به معنای عمل کردن به آن نیست و گاهی موانعی مانند تعلقات، تعصبات و منافع شخصی اجازه نمی‌دهد انسان به دانسته‌های خود پایبند بماند.
وی با اشاره به جایگاه ویژه حضرت زهرا(س) در منظومه معرفتی اسلام افزود: ازدواج حضرت زهرا(س) با امیرالمؤمنین(ع) نیز از جمله شواهدی بود که در اثبات فضیلت و امامت امیرالمؤمنین(ع) مورد استناد قرار می‌گرفت، موضوعی که صرفاً در منابع شیعی مطرح نبود، بلکه برای دیگر مسلمانان نیز شناخته‌شده بود.
کاشانی در ادامه با اشاره به دیدگاه سیدمرتضی درباره ادله امامت امیرالمؤمنین(ع) گفت: سیدمرتضی در کتاب‌های خود ادله امامت را به دو دسته قولی و فعلی تقسیم می‌کند، ادله قولی مانند حدیث غدیر و حدیث منزلت و ادله فعلی که رفتار پیامبر(ص) بر امامت امیرالمؤمنین(ع) دلالت می‌کند. یکی از این شواهد، ازدواج پیامبر(ص) دادن حضرت زهرا(س)، سرور زنان جهان، با امیرالمؤمنین(ع) است.
وی با اشاره به برخی روایات درباره مقام حضرت زهرا(س) اظهار کرد: در تعابیر روایی، محبت حضرت زهرا(س) با نجات از آتش پیوند خورده است. این تعابیر نشان می‌دهد که مقام صدیقه طاهره(س) تا چه اندازه والاست، اما پرسش اینجاست که چرا با وجود شناخت چنین جایگاهی، مردم در بزنگاه تاریخی نتوانستند از حق دفاع کنند؟
جای خالی جعفر طیار در روزهای سخت امیرالمؤمنین(ع)
این پژوهشگر دینی با تأکید بر نقش افراد اثرگذار در تحولات اجتماعی، به جایگاه جعفر بن ابی‌طالب اشاره کرد و گفت: امیرالمؤمنین(ع) در ماجرای حمله به خانه خود و فشارهایی که برای گرفتن بیعت بر ایشان وارد شد، از نبودن جعفر یاد کردند. در برخی نقل‌ها آمده است که حضرت فرمودند اگر حمزه یا جعفر حضور داشتند، کار به اینجا نمی‌رسید.
وی افزود: این سخن نشان می‌دهد که جعفر طیار صرفاً یک شخصیت برجسته تاریخی نبود، بلکه جایگاهی اجتماعی داشت که می‌توانست دیگران را تحت تأثیر قرار دهد و مانع از پیشروی جریان باطل شود. جعفر از شخصیت‌هایی بود که اهل‌بیت(ع) در موقعیت‌های دشوار جای خالی او را احساس می‌کردند.
کاشانی با اشاره به اینکه هر فردی نمی‌تواند جایگزین شخصیت‌های اثرگذار شود، تصریح کرد: گاهی کاری وجود دارد که افراد زیادی می‌توانند آن را انجام دهند، اما گاهی یک مسئولیت به جایگاه و ویژگی‌های خاصی نیاز دارد که تنها یک فرد از عهده آن برمی‌آید. در ماجرای دفاع از امیرالمؤمنین(ع)، حضور جعفر می‌توانست تأثیری داشته باشد که دیگران قادر به ایجاد آن نبودند.
وی با اشاره به ویژگی‌های اجتماعی جعفر طیار گفت: جعفر از جایگاه خانوادگی، قبیله‌ای و اجتماعی ویژه‌ای برخوردار بود. او از بنی‌هاشم و قریش بود و به دلیل سخاوت و کمک به نیازمندان، در میان مردم نیز محبوبیت داشت. در شرایطی که تعصبات قبیله‌ای و ملاک‌های نادرست اجتماعی بر رفتار مردم اثر می‌گذاشت، شخصیت جعفر می‌توانست بر گروه‌هایی تأثیر بگذارد که سخن دیگران در آنها نفوذ نداشت.
گاهی یک نفر می‌تواند مسیر دینداری یک جامعه را تغییر دهد
کاشانی با مقایسه نقش جعفر طیار، عمار و سلمان در دفاع از حق گفت: هرکدام از این شخصیت‌ها در موقعیتی خاص اثرگذار بودند. عمار در جنگ صفین نشانه حقانیت جبهه امیرالمؤمنین(ع) بود و شهادت او نیز در آشکار شدن حقیقت نقش داشت. اما در ماجرای حمله به خانه امیرالمؤمنین(ع)، جایگاه اجتماعی جعفر می‌توانست تأثیری متفاوت داشته باشد.
وی ادامه داد: امیرالمؤمنین(ع) خود موضوع اختلاف و دشمنی قرار گرفته بودند و برخی افراد به دلیل کینه و حسادت در برابر ایشان موضع داشتند. سلمان نیز با وجود عظمت معنوی، به دلیل ایرانی بودن نمی‌توانست در فضای قبیله‌گرای آن روز همان تأثیری را داشته باشد که جعفر می‌توانست ایجاد کند. بنابراین جامعه به شخصیت‌هایی در سطوح مختلف نیاز دارد که هرکدام بتوانند در موقعیت خود از حقیقت دفاع کنند.
این سخنران مذهبی با تأکید بر ضرورت تربیت افراد اثرگذار در جامعه امروز اظهار کرد: نباید تصور کنیم وظیفه ما صرفاً به انجام عبادات فردی محدود می‌شود. اگر کسی استعداد و توانایی دارد که می‌تواند جمع زیادی را هدایت کند یا در مسیر دینداری جامعه اثرگذار باشد، نباید به زندگی شخصی خود اکتفا کند. هرکس باید متناسب با ظرفیتی که خداوند در اختیارش قرار داده، برای دین تلاش کند.
جامعه به عالمان ربانی نیاز دارد
کاشانی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از بی‌توجهی برخی خانواده‌های مذهبی به تحصیل فرزندان مستعد در علوم دینی گفت: یکی از اتفاقات دردناک این است که گاهی وقتی جوانی بااستعداد می‌خواهد وارد حوزه علمیه شود، اطرافیان او را منصرف می‌کنند و می‌گویند آینده‌ات سخت می‌شود. درحالی‌که باید پرسید چه کسی قرار است جای عالمان ربانی را بگیرد؟
وی با اشاره به شخصیت‌هایی مانند آیت‌الله حق‌شناس، آیت‌الله خوشبخت، حاج‌آقا مجتبی تهرانی و آیت‌الله ضیابادی افزود: حضور یک عالم ربانی در یک محیط علمی یا اجتماعی می‌تواند فضای آن مجموعه را تغییر دهد. من در دانشگاه امام صادق(ع) شاهد بودم که حضور و رفت‌وآمد یک عالم ربانی چگونه بر فضای دانشگاه و دانشجویان تأثیر می‌گذاشت. جای چنین افرادی را نه کتاب و نه افراد دیگر به‌سادگی پر نمی‌کنند.
کاشانی با اشاره به نمونه‌هایی از علمای برجسته تهران، از جمله آیت‌الله سیداحمد خوانساری و آیت‌الله محمدتقی آملی، گفت: این بزرگان علاوه بر دانش، از تقوا و منش اخلاقی ویژه‌ای برخوردار بودند. حتی نقل شده است که آیت‌الله خوانساری گاهی به جای معرفی کتاب خود، کتاب آیت‌الله محمدتقی آملی را به شاگردان پیشنهاد می‌کرد. این رفتار نشان‌دهنده روحیه علمی و اخلاقی و دوری از خودمحوری است.
وی تأکید کرد: عالم ربانی صرفاً کسی نیست که اطلاعات دینی داشته باشد، بلکه شخصیت و رفتار او می‌تواند مردم را به یاد خدا بیندازد و مسیر دینداری را در جامعه تقویت کند. چنین افرادی قابل تربیت هستند و نباید کمبود آنها را امری طبیعی و جبران‌ناپذیر بدانیم.
درد دین یعنی نسبت به مشکلات دیگر مؤمنان بی‌تفاوت نباشیم
کاشانی در ادامه با تأکید بر ضرورت احساس مسئولیت اجتماعی در میان مؤمنان گفت: درد دین داشتن یعنی انسان نسبت به گرفتاری دیگران بی‌تفاوت نباشد. گاهی کسی برای بیماری فرزند خودش دعا می‌کند و با تمام وجود از خداوند کمک می‌خواهد، اما مرتبه بالاتری از محبت آن است که برای بیماران بی‌کس‌وکار، بدهکاران و گرفتاران جامعه نیز همان‌گونه دعا کند.
وی افزود: یکی از نشانه‌های اخلاص آن است که انسان در خلوت خود برای دیگر مؤمنان دعا کند، جایی که کسی حضور ندارد تا بخواهد از این کار برای خود اعتباری کسب کند. محبت حقیقی به مؤمنان اقتضا می‌کند که انسان رنج و گرفتاری آنها را رنج خود بداند.
این پژوهشگر دینی همچنین با اشاره به سختی‌های رزمندگان و مدافعان کشور اظهار کرد: نباید تنها به دنبال اخبار تهدیدها و تحولات نظامی باشیم، بلکه باید برای کسانی که در شرایط دشوار از کشور و مردم دفاع می‌کنند، دعا کنیم. برخی از این افراد در موقعیت‌هایی قرار دارند که حتی امکان بازگویی سختی‌هایشان وجود ندارد. دست‌کم می‌توانیم در شبانه‌روز چند بار برای سلامتی و موفقیت آنها صدقه بدهیم و دعا کنیم.
غربت امیرالمؤمنین(ع) در وداع با پیکر حضرت زهرا(س)
کاشانی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به لحظات دفن حضرت زهرا(س) و غربت امیرالمؤمنین(ع) گفت: پس از شهادت حضرت، امیرالمؤمنین(ع) خود پیکر مطهر ایشان را غسل دادند و برای دفن آماده کردند. حضرت با دستان خود قبر را حفر کردند و پیکر همسرشان را در آن قرار دادند.
وی با اشاره به کلمات امیرالمؤمنین(ع) پس از پایان دفن حضرت زهرا(س) اظهار کرد: وقتی حضرت خاک را بر قبر ریختند و کار دفن به پایان رسید، اندوه بر ایشان غلبه کرد و اشک از چشمان مبارکشان جاری شد. سپس رو به پیامبر اکرم(ص) کردند و با این عبارت به ایشان سلام دادند: «السلام علیک یا رسول‌الله، عنی وعن ابنتک النازلة فی جوارک»، یعنی از جانب خودم و دخترت که در کنار شما آرام گرفته است، به شما سلام می‌کنم.
کاشانی ادامه داد: امیرالمؤمنین(ع) در ادامه از شدت مصیبت و سنگینی داغ حضرت زهرا(س) سخن گفتند. اینجا باید به نکته‌ای توجه کرد، امیرالمؤمنین(ع) در انجام وظیفه خود کوتاهی نکرده بودند، اما گاهی انسان با وجود آنکه تمام تلاش خود را کرده، در برابر مصیبتی که از دستش خارج است، احساس شرمندگی و ناتوانی می‌کند.
وی با اشاره به عبارت «لقد استرجعت الودیعة» در سخنان امیرالمؤمنین(ع) گفت: حضرت نفرمودند من امانت را بازگرداندم، بلکه فرمودند امانت بازگرفته شد، گویی فاطمه را از ایشان گرفتند. سپس خطاب به پیامبر(ص) فرمودند: دختر شما به سوی شما بازگشت، اما دیگر آن فاطمه سابق نیست.
این سخنران مذهبی در پایان با اشاره به غربت امیرالمؤمنین(ع) پس از دفن حضرت زهرا(س) گفت: امیرالمؤمنین(ع) دوست داشتند کنار قبر همسرشان بمانند، اما به دلیل شرایط آن روزگار و ضرورت مخفی ماندن محل دفن حضرت، ناچار بودند از آنجا فاصله بگیرند. حضرت در وداع با فاطمه(س) فرمودند: «السلام علیک سلام مودع لا سئم ولا قال»، سلام کسی که از روی خستگی و دلزدگی نمی‌رود، بلکه دلش نزد تو مانده و ناچار به رفتن است. سپس از کوتاهی فاصله جدایی سخن گفتند، جدایی‌ای که برای امیرالمؤمنین(ع) بسیار زود اتفاق افتاده بود.
منبع:مهر
ویژه ایام فاطمیه
محمد غلوم مداح بحرینی در گفت و گو با عقیق:
عباس موزون در گفتگو با عقیق:
بخش اول گفت و گوی عقیق با استاد حسین انصاریان:
