عقیق: با فرا رسیدن ایام حزن‌انگیز شهادت سَیّدةُ نِساءِ العالَمین، حضرت فاطمهٔ زهرا (سلام‌الله‌علیها)، یکی از پرسش‌های رایج در اذهان عمومی، علت اختلاف در تاریخ شهادت آن بانوی بزرگوار است. در همین راستا، حجت‌الاسلام محمد عباسی کارشناس پاسخگویی به شبهات دینی با واکاوی اسناد تاریخی به این شبهه پاسخ داده‌اند که مشروح آن در ادامه از نظر می‌گذرد.
بسم الله الرحمن الرحیم
عرض تسلیت به مناسبت شهادت مظلومانهٔ صدیقهٔ طاهره (سلام‌الله‌علیها). در پاسخ به این پرسش که چرا در تاریخ وفات آن حضرت اختلاف نظر وجود دارد، چند نکتهٔ اساسی قابل طرح است:
۱. اصل مسلمِ شهادت و روایات تقدم اهل‌بیت (ع)
نخستین نکته این است که اصل وفات (شهادت) آن حضرت، امری مسلم تاریخی است و در منابع فریقین (شیعه و اهل سنت) وجود دارد که صدیقهٔ طاهره (س) به نوعی به شهادت رسیده‌اند؛ هرچند بحث پیرامون کیفیت دقیق آن، مجالی دیگر می‌طلبد.
در روایتی نیز نبی مکرم اسلام (ص) فرمودند:
«فَتَکونُ أَوَّلَ مَنْ یَلْحَقُنی مِنْ أَهْلِ بَیتی»،
یعنی فاطمه (س) اولین کسی است از اهل‌بیت من که به من ملحق می‌شود.
۲. اقوال مختلف دربارهٔ فاصلهٔ رحلت تا شهادت
در رابطه با زمان شهادت آن حضرت، چند روایت عمده وجود دارد: روایت ۴۰ روز، روایت ۷۵ روز، و روایت ۹۰ روز (که البته تعابیر دیگری مانند سه ماه یا ۷۲ روز نیز نقل شده است). بحث اصلی و محل نزاع، میان روایت ۷۵ روز و روایت ۹۵ روز است.
۳. عوامل تاریخیِ ایجاد ابهام در تاریخ‌ها
اینکه چرا تاریخ دقیق شهادت در ابهام مانده، ریشه‌ها و پیشینه‌های تاریخی دارد؛ از جمله:
دوران منع حدیث پس از رحلت پیامبر (ص)، که ضربهٔ بزرگی به دقت و استمرار حدیث‌نگاری زد.
عداوت حکومت‌های وقت (بنی‌امیه و بنی‌عباس) با اهل‌بیت (ع)، که موجب شد اهتمامی به ترویج و ثبت فضائل و رخدادهای مربوط به ایشان صورت نگیرد.
حوادث تلخ آتش‌سوزی در میراث مکتوب شیعه (همچون کتابخانه‌های شیخ طوسی و ابن‌عطاد)، که دسترسی به اسناد اولیه را دشوارتر ساخت.
۴. تبیین نحوهٔ پیدایش اختلاف در منابع
اگر بخواهیم این اختلاف زمانی را با توجه به منابع موجود تبیین کنیم، ما با دو دسته نقل مواجهیم: گروهی ۷۵ روز و گروهی ۹۵ روز پس از رحلت نبی مکرم (ص) را ذکر کرده‌اند.
* با فرض رحلت پیامبر (ص) در ۲۸ صفر و با در نظر گرفتن تمام یا ناقص بودن ماه‌های قمری میانجی (جمادی‌الاول)، اگر روایت ۷۵ روز مبنا قرار گیرد، روز شهادت در اواسط ماه جمادی‌الاول (سیزدهم، چهاردهم یا پانزدهم) واقع می‌شود.
اما نظریهٔ مشهور و مقبول نزد محدثین و علمای شیعه، روایت ۹۵ روزاست.
۵. نقش «مشابهت خطی» و «قرینهٔ معینه»
یکی از نظریات جالب در توجیه این اختلاف، مشکل رسم‌الخط در صدر اسلام (فقدان نقطه و اعراب) است. کلمات «سبعین» (هفتاد) و «تسعین» (نود) از نظر ساختار شکلی و تعداد دندانه ها بسیار شبیه به هم هستند و تشخیص آن‌ها بدون نقطه دشوار بوده است.
با این حال، نقطهٔ قوت روایت ۹۵ روز این است که ما در کنار آن، تعیین روزِ مشخص را نیز داریم؛ یعنی در برخی روایات تصریح شده است که شهادت در سوم جمادی‌الثانی رخ داده است. تطبیق روز سوم جمادی‌الثانی با روایتِ ۹۵ روز، خود «قرینهٔ معینه» است که نشان می‌دهد مقصود از آن عبارت مبهم، «تسعین» (نود و پنج) بوده است.
نتیجه‌گیری
اگرچه قول مشهور و مورد اعتماد علما بر مبنای روایت ۹۵ روز (سوم جمادی‌الثانی) است و احتیاط و اطمینان بیشتری در آن وجود دارد، اما به هر دو روایت (۷۵ روز و ۹۵ روز) عمل می‌شود. بزرگداشت ایام فاطمیه و اقامهٔ عزا در هر دو بازه زمانی، امری بسیار مطلوب، خداپسندانه و مایهٔ تقرب است. ان‌شاءالله که همگی مشمول عنایات آن حضرت باشید.
منبع:حوزه
محمد غلوم مداح بحرینی در گفت و گو با عقیق:
عباس موزون در گفتگو با عقیق:
بخش اول گفت و گوی عقیق با استاد حسین انصاریان:
