عقیق: برای مداحی که قرار بود در محفلی مهم، به‌ویژه در دیدار با رهبر انقلاب، پشت تریبون قرار بگیرد، انتخاب شعر اهمیت ویژه‌ای داشت. او باید شعری را انتخاب می‌کرد که علاوه بر برخورداری از ادبیات فاخر، از نظر محتوا و مضمون نیز قابل‌اتکا باشد؛ شعری که بتوان آن را با اطمینان خواند و نگران ضعف ادبی یا اشکالات محتوایی آن نبود. در چنین شرایطی، نام حاج غلامرضا سازگار و اشعارش با تخلص «میثم» برای بسیاری از مداحان یادآور اطمینان بود؛ شاعری که سروده‌هایش برای حضور در چنین محافلی انتخابی مطمئن به شمار می‌رفت.سازگار در طول چند دهه فعالیت در عرصه شعر و مداحی، تنها به سرودن چند نوحه و مرثیه شناخته‌شده بسنده نکرد؛ بلکه مجموعه‌ای گسترده از آثار آیینی را در قالب‌های مختلف به جامعه مداحی ارائه داد. مجموعه «نخل میثم» از جمله آثاری است که نام او را با ادبیات هیئت گره‌زده و در سال‌های گذشته به یکی از منابع مورد مراجعه مداحان تبدیل شده است.
اشعاری که پشتوانه دارند
هادی جانفدا، شاعر، در گفت‌وگویی با اشاره به پشتوانه ادبی و توجه به جایگاه شخصیت‌های دینی در آثار غلامرضا سازگار گفت: در شعرهای او آیات قرآن، احادیث، وقایع تاریخی و سیره اهل‌بیت(ع) حضور پررنگی دارد. این موضوع به‌ویژه در منظومه‌های بلند او دیده می‌شود؛ برای نمونه، منظومه مربوط به حضرت زهرا(س) سرشار از روایت‌ها و وقایع تاریخی زندگی ایشان است.
وی افزود: سازگار توانسته است روایت‌ها و مطالب تاریخی را به شکلی هنرمندانه وارد شعر کند و صرفاً به نقل مستقیم آن‌ها بسنده نکند. آثار او در عین برخورداری از این پشتوانه، زبان روانی دارند و مخاطب عمومی نیز می‌تواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند.
جانفدا با اشاره به گستره مخاطبان اشعار سازگار اظهار کرد: شعر او هم برای مخاطب عمومی قابل‌استفاده است و هم در محافل تخصصی و نزد اهل دانش قابلیت ارائه دارد. همچنین موضوعات آثارش به یک مناسبت خاص محدود نمی‌شود و درباره امامان مختلف و شخصیت‌ها و وقایع گوناگون تاریخ تشیع شعر سروده است.
این ویژگی، یعنی جمع میان محتوای مستند و زبان قابل‌فهم، یکی از معیارهای مهم در شعر آیینی است. شاعر باید بتواند مفاهیم دینی و تاریخی را به شکلی هنرمندانه به مخاطب منتقل کند؛ نه آنکه برای ایجاد شور و هیجان، از دقت در محتوا فاصله بگیرد یا برای دشوار و فاخر نشان‌دادن شعر، ارتباط آن را با مخاطب از بین ببرد.
وقتی شاعر، نیاز مداح را می‌شناسد
یکی دیگر از دلایل استقبال مداحان از آثار سازگار، آشنایی خود او با فضای مداحی است. سیدمهدی حسینی رکن‌آبادی، پژوهشگر و فعال عرصه مداحی، در گفت‌وگویی با اشاره به ابعاد مختلف فعالیت‌های سازگار گفت: او تنها یک شاعر نیست و در حوزه‌هایی مانند مداحی، ساخت نوحه و سرود، آموزش و تربیت مداحان، پژوهش و تألیف نیز فعالیت داشته است.او در قالب‌ها و موضوعات مختلف شعر سروده و در آثارش هم از ظرفیت‌های شعر سنتی فارسی استفاده کرده و هم در چارچوب همین سنت، نوآوری‌هایی داشته است.
رکن‌آبادی شعر سازگار را دارای ویژگی «سهل و ممتنع» دانست و افزود: این اشعار برای مخاطب عمومی جذابیت دارند و درعین‌حال از نظر ادبی نیز قابلیت بررسی و نقد تخصصی را دارا هستند. به همین دلیل، هم در مجالس عمومی مورد استقبال قرار می‌گیرند و هم از نظر ادبی قابل دفاع‌اند.
مجمع‌الذاکرین؛ میراثی فراتر از شعر
رکن‌آبادی در گفت‌وگویی با اشاره به نقش سازگار در تربیت مداحان، تشکیل مجمع‌الذاکرین حسینی را از اقدامات اثرگذار او دانست و گفت: این مجموعه در سال‌های فعالیت خود، فضایی برای آموزش و انتقال تجربه به مداحان جوان فراهم کرد و در کنار فعالیت‌های مذهبی، در مناسبت‌های مختلف نیز نقش‌آفرین بود.
سازگار در این مسیر تلاش کرد آموزش مداحی را به انتقال چند شعر یا شیوه اجرا محدود نکند و بر ضرورت شناخت ادبیات، مطالعه منابع تاریخی و دینی و برخورداری از استاد تأکید داشته باشد. چنین رویکردی در کنار فعالیت مستمر او در عرصه شعر و نوحه، بخشی از تأثیرگذاری چنددهه‌ای‌اش در فضای هیئت‌ها را توضیح می‌دهد.
نوآوری در شیوه‌های جمع‌خوانی و اجرای نوحه‌ها نیز از دیگر وجوه فعالیت اوست. سازگار در کنار سرودن شعر، در شکل‌گیری و گسترش برخی شیوه‌های گروهی در مداحی نقش داشته و تلاش کرده است تجربه‌های خود را به نسل‌های بعد منتقل کند. به‌این‌ترتیب، کارنامه او تنها مجموعه‌ای از کتاب‌ها و سروده‌ها نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ معاصر مداحی و آموزش ذاکران را نیز در بر می‌گیرد.
وقتی نوآوری از معیارها فاصله می‌گیرد
با وجود چنین پیشینه‌ای، یکی از پرسش‌های مهم درباره وضعیت امروز هیئت‌ها، میزان توجه به آثار شاعران پیشکسوتی همچون سازگار است. در سال‌های اخیر، سبک‌های اجرایی و ذائقه بخشی از مخاطبان تغییر کرده و شعرهای تازه با سرعت بیشتری در فضای مداحی منتشر می‌شوند. این تغییرات به‌خودی‌خود اتفاق منفی نیست؛ چراکه شعر آیینی نیز مانند دیگرگونه‌های ادبی به نوآوری و زبان متناسب با نسل جدید نیاز دارد.
اما مسئله از جایی آغاز می‌شود که نوآوری بهانه‌ای برای کنارگذاشتن معیارهای ادبی و محتوایی شود. گاهی در میان آثار مورداستفاده در برخی هیئت‌ها، با تعابیری روبه‌رو می‌شویم که نه از استحکام ادبی برخوردارند و نه با شأن و جایگاه شخصیتی که درباره آن شعر سروده شده، تناسب کافی دارند. در چنین فضایی، جذابیت لحظه‌ای اجرا ممکن است بر اعتبار و ماندگاری شعر پیشی بگیرد.
بازگشت به معیارها، نه صرفاً بازگشت به گذشته
نام غلامرضا سازگار در شعر آیینی تنها یادآور یک شاعر پیشکسوت نیست؛ بلکه یادآور مجموعه‌ای از معیارهاست که در انتخاب شعر برای مجالس مذهبی اهمیت دارند: دقت در محتوا، توجه به منابع دینی و تاریخی، برخورداری از زبان و ساختار ادبی و شناخت نیازهای مداح و مخاطب.
امروز مسئله اصلی، بازگشت صرف به اشعار گذشته نیست؛ بلکه احیای همان حساسیت نسبت به محتوا، ادبیات، استناد و شأن اهل‌بیت(ع) است. هیئت برای حفظ ارتباط با مخاطب خود به شعر تازه و زبان متناسب با زمان نیاز دارد، اما این تازگی نباید به قیمت پایین آمدن کیفیت شعر تمام شود.
شاید یکی از راه‌های ارتقای وضعیت شعر هیئت، بازخوانی آثاری همچون مجموعه «نخل میثم» و آشناکردن نسل جدید مداحان با این گنجینه باشد؛ مجموعه‌ای که تعبیر «مفاتیح‌الجنان مداحان» درباره آن، از جایگاهش در میان ذاکران اهل‌بیت(ع) حکایت دارد.
منبع:فارس
