عقیق:در روایات شیعه، لقب «امیرالمؤمنین» عنوانی برخاسته از فرمان الهی و بیانگر جایگاه ویژه امام علی(ع) معرفی شده است؛ عنوانی که بنا بر این گزارش‌ها، پیش از اعلام عمومی در میان مردم، در عالم فرشتگان شناخته شده بوده و پیامبر اکرم(ص) نیز بر اختصاص آن به امام تأکید کرده‌اند. سید بن طاووس در کتاب الیقین روایتی از حذیفه نقل می‌کند که در آن جبرئیل(ع) در سیمای فردی به نام «دِحْیَةُ الْکَلْبِیُّ» به امام علی(ع) با لقب «امیرالمومنین» سلام می‌کند؛ گزارش‌های دیگری نیز این عنوان را با جانشینی پیامبر(ص)، ولایت و واقعه غدیر پیوند می‌دهند.
سلام جبرئیل(ع) به امام علی(ع)
بر اساس روایت حذیفه در الیقین، پیامبر اکرم(ص) ورود برخی افراد را هنگام حضور دحیه کلبی در خانه خود منع کرده بودند. حذیفه می‌گوید: روزی برای دیدار پیامبر(ص) رفت، اما با دیدن دحیه در کنار آن حضرت، بازگشت. در مسیر، با امیرالمؤمنین علی(ع) روبه‌رو شد و ماجرا را برای ایشان بازگفت. امام(ع) از او خواستند همراهشان بازگردد.
هنگامی که حضرت علی(ع) وارد خانه شدند، حذیفه شنید که دحیه کلبی به ایشان می‌گوید: «السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ».
در ادامه، دِحیه از امام علی(ع) خواست سر پیامبر(ص) که خواب بودند، را در دامان خود بگیرند؛ زیرا ایشان برای این کار سزاوارترند. پس از بیدار شدن، حضرت رسول(ص) توضیح دادند که آن شخص دحیه نبوده، بلکه جبرئیل(ع) بوده و پیش از آنکه مردم زمین با عنوان «امیرالمؤمنین» به امام علی(ع) سلام کنند، فرشتگان خدا و ساکنان آسمان‌ها ایشان را با همین نام خطاب کرده‌اند. همچنین از فرمان الهی برای معرفی این جایگاه به مردم سخن گفتند.
این روایت، لقب «امیرالمؤمنین» را در پیوند با شناخت آسمانی منزلت امام علی(ع) و اعلام آن به مردم مطرح می‌کند. (ر.ک؛ الیقین، ص ۳۸۴-۳۸۷)
تأکید پیامبر(ص) بر اختصاص لقب «امیرالمؤمنین» به امام علی(ع)
گزارش دیگری که سید بن طاووس در الیقین نقل کرده، بر اختصاص این عنوان به امام علی(ع) تأکید دارد. بر اساس این روایت، پیامبر اکرم(ص) به برخی از اصحاب دستور دادند به دیدار امام علی(ع) بروند و با عنوان «امیرالمؤمنین» به ایشان سلام کنند.
ابوبکر، عمر و عثمان پرسیدند آیا این دستور از سوی خداوند است یا پیامبر(ص)؟ حضرت پاسخ دادند: که این فرمان از جانب خدا و رسول اوست. آنان نزد امام علی(ع) رفتند و با همین عنوان سلام کردند. پیامبر(ص) سپس از امام پرسیدند که آنان چگونه سلام کرده‌اند و پس از شنیدن پاسخ ایشان فرمودند:
«إِنَّ هَذَا اسْمٌ نَحَلَهُ اللَّهُ عَلِیًّا عَلَیْهِ السَّلَامُ، لَیْسَ هُوَ إِلَّا لَهُ».
یعنی: «این نامی است که خداوند به علی(ع) عطا کرده و جز او کسی شایسته آن نیست.»
در این نقل، عنوان «امیرالمؤمنین» نه صرفاً یک خطاب احترام‌آمیز، بلکه نامی با منشأ الهی و مختص به امام علی(ع) معرفی می‌شود. (الیقین، ص ۳۱۲)
امیرالمؤمنین(ع) در عهد الهی؛ پیوند عنوان با جانشینی و هدایت
در گزارشی دیگر به نقل از پیامبر اکرم(ص) آمده:هنگامی که در شب معراج به آسمان برده شدم و از آسمانی به آسمان دیگر رفتم تا به سدرةالمنتهی رسیدم، در پیشگاه پروردگارم عزوجل ایستادم. خداوند به من فرمود: «ای محمد... من آفریدگانم را آزموده‌ام؛ کدام‌یک از آنان را فرمان‌بردارتر از دیگران نسبت به خود دیدی»؟
عرض کردم: پروردگارا، علی را. فرمود: راست گفتی، ای محمد! آیا برای خود جانشینی برگزیده‌ای که از جانب تو انجام وظیفه کند و آنچه را بندگانم از کتاب من نمی‌دانند، به آنان بیاموزد؟
عرض کردم: پروردگارا، تو برایم انتخاب کن؛ زیرا انتخاب تو، انتخاب من است.
خداوند فرمود: علی را برای تو برگزیدم؛ پس او را جانشین و وصی خود قرار بده. دانش و بردباری خود را به او عطا کردم. او به‌حق امیرالمؤمنین است؛ مقامی که پیش از او کسی به آن دست نیافته و پس از او نیز کسی به آن دست نخواهد یافت. (مناقب الخوارزمی، ص ۳۰۴).
این روایت، امام علی(ع) را پرچم هدایت، پیشوای فرمان‌برداران خدا و نور اولیای الهی معرفی می‌کند و محبت ایشان را با محبت خداوند و دشمنی ایشان را با دشمنی خدا پیوند می‌دهد. همچنین بر آزمون‌ها و دشواری‌های ویژه‌ای که امام با آن روبه‌رو خواهند شد، تأکید می‌کند. مضمون این گزارش، لقب «امیرالمؤمنین» را در چارچوب انتخاب الهی، وصایت و هدایت دینی قرار می‌دهد.
غدیر؛ اعلام عمومی ولایت و امارت مؤمنان
در متن دیگری درباره خطبه غدیر، پیامبر اکرم(ص) قرآن و اهل‌بیت(ع) را دو امانت گران‌بها معرفی می‌کنند که از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض کوثر بر ایشان وارد شوند. سپس درباره امام علی(ع) می‌فرمایند:
«إِنَّهُ لَیْسَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أَخِی، وَلَا تَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنِینَ لِأَحَدٍ بَعْدِی غَیْرُهُ».
یعنی: «امیرالمؤمنین جز برادر من نیست و پس از من، امارت مؤمنان برای هیچ‌کس جز او شایسته نیست.»
در ادامه، پیامبر(ص) دست علی(ع) را بالا می‌برند و ایشان را برادر، وصی، نگهدارنده دانش پیامبر و جانشین آن حضرت در میان مؤمنان معرفی می‌کنند. بر اساس همین گزارش، تبیین و تفسیر قرآن پس از پیامبر(ص)، عمل به رضایت الهی، هدایت مردم به اطاعت خدا و بازداشتن آنان از نافرمانی، از مسئولیت‌های امیرالمؤمنین علی(ع) شمرده می‌شود. همچنین از ایشان با عنوان پیشوای هدایت یاد شده و به مقابله با ناکثین، قاسطین و مارقین به فرمان خدا اشاره می‌شود. خطبه با دعا درباره دوستی و دشمنی با امام و تأکید بر حق ایشان ادامه می‌یابد.
این گزارش، لقب «امیرالمؤمنین» را به اعلام عمومی ولایت و جانشینی امام علی(ع) در واقعه غدیر پیوند می‌دهد.
(الیقین، سید بن طاووس، ص ۳۵۲)
جمع‌بندی
در روایت حذیفه، جبرئیل(ع) این عنوان را به کار می‌برد؛ در گزارش دیگر، پیامبر(ص) اصحاب را به سلام‌کردن با آن لقب مأمور می‌کنند؛ و در روایت غدیر، اختصاص امارت مؤمنان به امام علی(ع) در پیوند با جانشینی ایشان مطرح می‌شود.
که مجموعه آن‌ها تصویری از جایگاه امام علی(ع) در سنت روایی شیعه و پیوند لقب «امیرالمؤمنین» با منزلت دینی و ولایت ایشان ارائه می‌کند.
(ر.ک: ارشاد القلوب، ج۲، ص۱۸۵-۱۹۸)
پی نوشت:
إرشاد القلوب، الدّیلمی، الحسن بن أبی الحسن محمد، تحقیق: السّیّد هاشم المیلانی، ج۲، بی تا.
المناقب، خوارزمی، موفق بن احمد، تحقیق: مالک محمودی، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ دوم، ١٤١١ هـ.ق
الیقین، سید بن طاووس، بی نا، بی تا.
نگارش: طاهره ندیمی تهرانی، محقق و پژوهشگر
منبع:ابنا
محمد غلوم مداح بحرینی در گفت و گو با عقیق:
عباس موزون در گفتگو با عقیق:
بخش اول گفت و گوی عقیق با استاد حسین انصاریان:
