عقیق:تاریخ شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) از جمله موضوعاتی است که در منابع تاریخی و روایی شیعه با دو نقل مشهور شناخته می‌شود، روایتی که فاصله شهادت ایشان تا رحلت پیامبر اکرم(ص) را ۷۵ روز می‌داند و روایتی که این فاصله را ۹۵ روز ذکر می‌کند.
همین اختلاف، زمینه شکل‌گیری دو بازه زمانی برای برگزاری مراسم عزاداری با عنوان ایام فاطمیه را فراهم کرده است، اما منشأ این تفاوت چیست و هر یک از این دو تاریخ بر چه مستنداتی تکیه دارد؟
دو روایت مشهور درباره فاصله رحلت پیامبر(ص) تا شهادت حضرت زهرا(س)
پیامبر اکرم(ص) در روز ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری قمری رحلت کردند، تاریخی که در تقویم شیعه به‌عنوان روز رحلت پیامبر(ص) شناخته می‌شود. درباره مدت زمانی که حضرت فاطمه زهرا(س) پس از رحلت پدرشان زندگی کردند، دو نقل مشهور در منابع شیعی وجود دارد.
بر اساس نقل نخست، حضرت زهرا(س) ۷۵ روز پس از رحلت پیامبر(ص) به شهادت رسیدند. بر مبنای این روایت، سیزدهم جمادی‌الاول به‌عنوان تاریخ مشهور شهادت ایشان در تقویم‌های رایج شیعی مطرح می‌شود.در نقل دوم، فاصله رحلت پیامبر(ص) تا شهادت حضرت زهرا(س) ۹۵ روز دانسته شده است.
بر این اساس، سوم جمادی‌الثانی تاریخ مشهور دیگری است که برای شهادت دختر پیامبر(ص) ذکر می‌شود.
از آنجا که هر دو تاریخ در میان شیعیان شهرت یافته‌اند، مراسم عزاداری در این دو بازه برگزار می‌شود و فاصله میان این دو مناسبت نیز در عرف مذهبی با عنوان ایام فاطمیه شناخته می‌شود.
مستند روایت ۷۵ روز چیست؟
روایت ۷۵ روز به نقل‌هایی بازمی‌گردد که مدت زندگی حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر(ص) را با این فاصله زمانی بیان کرده‌اند. این گزارش در سنت روایی شیعه نقل شده و در بحث‌های تاریخی مربوط به زندگی حضرت زهرا(س) مورد استناد قرار گرفته است.
با این حال، برای بررسی دقیق این روایت باید میان نقل‌های موجود در منابع اولیه و شهرتی که بعدها در تقویم‌های مذهبی پیدا کرده‌اند، تفاوت قائل شد. همچنین صرف حضور یک روایت در کتابی متأخر، به‌تنهایی برای اثبات اعتبار سندی آن کافی نیست؛ بلکه باید منبع اصلی، سلسله راویان و ارزیابی عالمان حدیث درباره آن بررسی شود.از این رو، در گزارش‌های مستند تاریخی بهتر است علاوه بر ذکر عدد ۷۵ روز، نام کتاب و محل دقیق نقل نیز مشخص شود تا خواننده بتواند اعتبار گزارش را مستقلاً ارزیابی کند.
روایت ۹۵ روز، نقل مشهور دیگر در منابع شیعه
روایت ۹۵ روز نیز از نقل‌های شناخته‌شده در سنت شیعی است. بر اساس این گزارش، حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) حدود سه ماه زنده بودند و سپس به شهادت رسیدند.
در این روایت، سوم جمادی‌الثانی به‌عنوان تاریخ مشهور شهادت مطرح می‌شود. این تاریخ در میان شیعیان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده و مراسم عزاداری گسترده‌ای در این روز برگزار می‌شود.
با این حال، نکته مهم آن است که شهرت یک تاریخ در میان مردم یا رواج آن در مناسبت‌های مذهبی، لزوماً به معنای اثبات قطعی آن از نظر تاریخی نیست. برای داوری دقیق‌تر باید دید هر نقل در منابع کهن چگونه ثبت شده و آیا شواهد دیگری آن را تأیید می‌کند یا خیر.بنابراین، اختلاف ۷۵ و ۹۵ روز را باید در چارچوب اختلاف نقل‌های تاریخی و روایی بررسی کرد، نه اینکه بدون ارزیابی اسناد، یکی را قطعی و دیگری را فاقد اعتبار دانست.
آیا اختلاف فقط به تفاوت دو روایت مربوط می‌شود؟
یکی از نکات مهم در بررسی این موضوع، احتمال وجود اختلاف در نقل و ثبت روایت‌هاست. در متون روایی، هم عدد ۷۵ روز و هم عدد ۹۵ روز گزارش شده و در برخی نقل‌ها حتی تاریخ روز شهادت با مدت ذکرشده پس از رحلت پیامبر(ص) کاملاً منطبق نیست.
برای نمونه، در برخی نسخه‌ها از روایتی که ابوبصیر از امام صادق(ع) نقل کرده، هم به فاصله زمانی ۷۵ روز و هم به روز سوم جمادی‌الثانی اشاره شده است در حالی که این دو تاریخ با محاسبه متعارف تقویمی به‌سادگی بر یکدیگر منطبق نمی‌شوند. همین مسئله نشان می‌دهد که بررسی نسخه‌های مختلف منابع و چگونگی انتقال روایت‌ها برای داوری تاریخی اهمیت دارد.
در توضیح این اختلاف، احتمال دیگری نیز مطرح شده است، در نوشته‌های قدیمی که فاقد نقطه‌گذاری و نشانه‌گذاری امروزی بودند، ممکن بود برخی واژه‌ها هنگام نسخه‌برداری یا قرائت به شکل متفاوتی خوانده شوند. شباهت نوشتاری تعبیرهای عربی «خمسة و سبعون» به معنای ۷۵ و «خمسة و تسعون» به معنای ۹۵، از جمله مواردی است که در توضیح این احتمال مطرح شده است، هرچند نمی‌توان بدون شواهد نسخه‌شناختی، آن را علت قطعی اختلاف دانست.بنابراین، اختلاف تاریخ شهادت حضرت زهرا(س) را نمی‌توان صرفاً به یک اشتباه در نگارش نسبت داد زیرا گزارش‌های تاریخی درباره مدت زندگی ایشان پس از رحلت پیامبر(ص) نیز یکسان نیستند و بررسی آنها به ارزیابی سندها و متن‌های روایی نیاز دارد.
کدام روایت از اعتبار بیشتری برخوردار است؟
درباره ترجیح یکی از این دو روایت، دیدگاه‌های متفاوتی در میان پژوهشگران و عالمان شیعه وجود دارد. با استناد به گزارش‌هایی از طبرسی، طبری شیعی و سید ابن طاووس، روایت ۹۵ روز معتبرتر دانسته شده است.
در مقابل، روایت ۷۵ روز نیز در منابع حدیثی شیعه، از جمله کتاب «الکافی» اثر شیخ کلینی، نقل شده و نمی‌توان اصل وجود آن را نادیده گرفت.
از منابع مهم در این بحث می‌توان به «الکافی» اثر شیخ کلینی، از منابع اصلی نقل روایت ۷۵ روز، «دلائل الإمامة» منسوب به محمد بن جریر طبری شیعی، از منابع گزارش تاریخ سوم جمادی‌الثانی و روایت ۹۵ روز، «الإرشاد» اثر شیخ مفید و «إقبال الأعمال» اثر سید ابن طاووس از آثاری که در بررسی گزارش‌های مربوط به زندگی و وفات حضرت زهرا(س) مورد مراجعه قرار می‌گیرند و همچنین «بحارالأنوار» اثر علامه مجلسی، مجموعه‌ای که گزارش‌های متعددی از منابع پیشین را درباره این موضوع گرد آورده است.
البته برای داوری نهایی باید متن دقیق هر روایت، تفاوت نسخه‌ها و ارزیابی سند آن بررسی شود، زیرا صرف ذکر یک گزارش در این کتاب‌ها به معنای تأیید یکسان اعتبار همه نقل‌ها نیست.
چرا دو دهه زمانی با عنوان ایام فاطمیه شناخته می‌شود؟
رواج دو روایت ۷۵ و ۹۵ روز، موجب شده است که در تقویم مذهبی شیعیان دو بازه برای بزرگداشت شهادت حضرت زهرا(س) شکل بگیرد.فاطمیه اول معمولاً به روزهای سیزدهم تا پانزدهم جمادی‌الاول و فاطمیه دوم به روزهای سوم تا پنجم جمادی‌الثانی اطلاق می‌شود. این بازه‌های سه‌روزه، علاوه بر اختلاف نقل‌ها، با توجه به احتمال ۲۹ یا ۳۰ روز بودن ماه‌های قمری در محاسبه فاصله زمانی نیز ارتباط دارند. به همین دلیل، در عرف مذهبی یک روز واحد برای برگزاری مراسم در همه مناطق تعیین نشده است.
در نهایت، آنچه درباره تاریخ شهادت حضرت زهرا(س) می‌توان با احتیاط تاریخی بیان کرد، این است که دو روایت ۷۵ و ۹۵ روز در منابع شیعی مطرح شده‌اند و هر کدام پیروانی در میان عالمان و برگزارکنندگان مراسم مذهبی دارند. روایت ۹۵ روز در شماری از منابع و دیدگاه‌های شیعی ترجیح داده شده، اما اختلاف موجود نشان می‌دهد که تعیین روز دقیق شهادت، نیازمند بررسی انتقادی منابع و نسخه‌های روایی است.
برگزاری مراسم در هر دو بازه نیز در فرهنگ مذهبی شیعیان، فرصتی برای بازخوانی زندگی، جایگاه و مظلومیت حضرت فاطمه زهرا(س) است، هرچند بزرگداشت شخصیت ایشان را نباید صرفاً به یک مناسبت تقویمی محدود کرد.
منبع:فارس
