عقیق: حجت‌الاسلام محسن قنبریان، استاد حوزه و دانشگاه، در سخنانی به مناسبت ایام فاطمیه با اشاره به آیات قرآن کریم درباره قیام و قنوت، اظهار کرد: قرآن کریم از یک سو انسان‌ها را به قیام برای خداوند دعوت می‌کند و از سوی دیگر، بر خضوع و فروتنی در برابر پروردگار تأکید دارد. در آیه «أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَیٰ وَفُرَادَیٰ» انسان به قیام برای خدا، چه به‌صورت فردی و چه در همراهی با دیگران، فراخوانده می‌شود و در تعبیری دیگر، از «قَوْمُوا لِلَّهِ قَانِتِینَ» سخن به میان می‌آید، یعنی برای خداوند، در حالی که فروتن و خاضع هستید، به پا خیزید.
وی با توضیح مفهوم قیام گفت: قیام به معنای برخاستن و تغییر دادن وضعیت موجود است. هنگامی که انسان از حالت پیشین خود خارج می‌شود یا جامعه‌ای برای تغییر شرایط به حرکت درمی‌آید، نوعی قیام اتفاق افتاده است. این تغییر می‌تواند شرایط را از بد به خوب، از خوب به بهتر یا حتی از بد به بدتر تبدیل کند، بنابراین، صرف قیام کردن کافی نیست و باید دید این حرکت در چه مسیری و با چه هدفی انجام می‌شود.
قنبریان با اشاره به معنای قنوت افزود: قنوت در اصطلاح دینی به معنای اطاعت و پرستش همراه با خضوع و فروتنی است. در این حالت، انسان در برابر خداوند احساس نیاز می‌کند، از او اثر می‌پذیرد و در برابر جایگاه پروردگار فروتن است. قرآن کریم حضرت ابراهیم(ع) را با تعبیر «قَانِتًا لِلَّهِ» توصیف می‌کند و درباره حضرت مریم(س) نیز از قنوت و خضوع در برابر خداوند سخن می‌گوید.
وی ادامه داد: در نگاه نخست ممکن است قیام و قنوت دو مفهوم متضاد به نظر برسند، زیرا قیام با اعتراض، برخاستن و تغییر شرایط همراه است، اما قنوت بر پذیرش، فروتنی و اثرپذیری دلالت دارد. پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان هم قیام‌کننده بود و هم در برابر خداوند خضوع داشت؟
قنوت در برابر خدا، سرچشمه قیام در برابر ظلم
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، استاد عرفان امام خمینی(ره)، برای تبیین این مسئله گفت: شاه‌آبادی از عالمانی بود که در کنار سلوک عرفانی، روحیه مبارزه و ایستادگی داشت. او در تبیین نسبت میان عرفان و قیام، به مفهوم «وضع الهی عالم» توجه می‌کرد، یعنی هر چیزی در عالم جایگاه و وضعی دارد که باید حرمت آن حفظ شود.
قنبریان توضیح داد: عالم، محضر خداوند است و در این محضر، امور باید در جایگاه شایسته خود قرار داشته باشند. برای مثال، حفظ آبروی انسان‌ها، رعایت حرمت جان افراد و جلوگیری از ریختن خون بی‌گناهان، از مصادیق احترام به نظمی است که نباید با ظلم و تعدی برهم بخورد. همان‌گونه که پوشیده ماندن عیوب انسان‌ها و آشکار شدن خوبی‌های آنان از جلوه‌های لطف الهی است، پرده‌دری و تعرض ناحق به جان و آبروی دیگران نیز با این نظم سازگار نیست.
وی با بیان اینکه پیامبران و اولیای الهی پاسداران این محضر هستند، افزود: آنان هنگامی که می‌بینند نظم الهی و جایگاه شایسته امور برهم خورده است، در برابر آن می‌ایستند. از این منظر، قیام پیامبران صرفاً واکنشی بیرونی یا حرکتی برای تغییر شرایط اجتماعی نیست، بلکه از درک عمیق آنان نسبت به جایگاه خداوند و مسئولیتی سرچشمه می‌گیرد که در برابر حفظ حرمت‌ها و مقابله با ظلم بر عهده دارند.
قنبریان برای توضیح این دیدگاه به ماجرای حضرت موسی(ع) و حضرت خضر(ع) در سوره کهف اشاره کرد و گفت: حضرت موسی(ع) در مواجهه با حوادثی همچون کشته شدن نوجوان و سوراخ شدن کشتی، اعتراض می‌کند، زیرا از منظر او، جان انسان و مال دیگران حرمت دارد و نباید بدون دلیل و مجوز، مورد تعرض قرار بگیرد. در تبیین آیت‌الله شاه‌آبادی، این اعتراض را می‌توان از منظر مسئولیت حضرت موسی(ع) در پاسداری از نظم الهی فهم کرد، او در برابر چیزی که با حرمت جان و مال انسان‌ها ناسازگار می‌دید، سکوت نمی‌کرد.
وی تأکید کرد: بر این اساس، قنوت نه‌تنها با قیام منافات ندارد، بلکه می‌تواند سرچشمه آن باشد. انسانی که خود را در محضر خداوند می‌بیند و حرمت آنچه را خداوند محترم شمرده است، پاس می‌دارد، در برابر برهم خوردن این نظم نیز احساس مسئولیت می‌کند. از عرفان چنین انسانی، حماسه و از خضوع او در برابر خداوند، ایستادگی در برابر ظلم پدید می‌آید.
حضرت زهرا(س) نمونه قیامی که از قنوت سرچشمه می‌گیرد
قنبریان با طرح سیره حضرت فاطمه زهرا(س) به‌عنوان نمونه‌ای از جمع میان قیام و قنوت، اظهار کرد: حضرت زهرا(س) را می‌توان نمونه‌ای از انسانی دانست که در عین فروتنی در برابر خداوند، در برابر برهم خوردن نظم الهی و انحراف از حق سکوت نمی‌کند. قیام ایشان، قیامی برخاسته از شناخت جایگاه خداوند و پایبندی به حقیقت بود، از همین رو، در کنار حماسه و ایستادگی، باید به جنبه معنوی و اخلاقی رفتار ایشان نیز توجه کرد.
وی با اشاره به سیره پیامبر اسلام(ص) در واقعه جنگ احد و شهادت حضرت حمزه سیدالشهدا(ع) گفت: شهادت حمزه(ع) و رفتار مشرکان با پیکر ایشان، پیامبر(ص) را به‌شدت متأثر کرد. حمزه برای پیامبر(ص) جایگاهی ویژه داشت و شهادت او، به‌ویژه با توجه به رفتارهایی که پس از شهادت با پیکرش انجام شد، اندوه بزرگی برای آن حضرت به همراه آورد.
قنبریان با اشاره به نقل‌های تاریخی درباره واکنش پیامبر(ص) به پیکر حضرت حمزه(ع) افزود: در برخی نقل‌ها، شدت اندوه پیامبر(ص) از مشاهده پیکر ایشان بازتاب یافته است. این واقعه نشان می‌دهد که واکنش اولیای الهی به ظلم و هتک حرمت، واکنشی واقعی و عمیق است، اما در عین حال، آنان حتی در اوج اندوه و خشم نیز باید حدود الهی را در نظر داشته باشند.
وی با اشاره به آیه ۱۲۶ سوره نحل، «وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ»، خاطرنشان کرد: در این آیه تأکید می‌شود که اگر قصد مقابله به مثل دارید، از حدی که بر شما روا داشته شده است، فراتر نروید. بنابراین، حتی در شرایطی که انسان برای دفاع از حق قیام می‌کند، نباید اجازه دهد خشم و اندوه، او را به تعدی و عبور از حدود الهی بکشاند. این نیز نوعی قنوت است، یعنی انسان در همان حال که ایستادگی می‌کند، در برابر فرمان خداوند خاضع باقی می‌ماند.
چگونه حضرت زهرا(س) یاد شهدای احد را زنده نگه داشت؟
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه، به اقدامات حضرت فاطمه زهرا(س) برای زنده نگه‌داشتن یاد حضرت حمزه(ع) و دیگر شهدای احد اشاره کرد و گفت: اهمیت سیره حضرت زهرا(س) تنها در اندوه و سوگواری برای شهادت حمزه سیدالشهدا(ع) خلاصه نمی‌شود، بلکه باید به شیوه‌ای توجه کرد که ایشان برای حفظ یاد این شهید و انتقال آن به زندگی روزمره جامعه برگزید.
قنبریان با اشاره به تسبیحات حضرت زهرا(س) و نقل‌های مربوط به استفاده از تربت حضرت حمزه(ع) برای ساخت تسبیح، اظهار کرد: در برخی گزارش‌ها آمده است که حضرت فاطمه(س) پس از شهادت حمزه(ع)، از تربت مزار ایشان برای ساخت تسبیح استفاده می‌کرد. به این ترتیب، یاد شهید از یک واقعه تاریخی فراتر می‌رفت و در عبادت روزانه مردم حضور پیدا می‌کرد، هر بار که فردی تسبیح می‌گفت، امکان آن وجود داشت که یاد حمزه سیدالشهدا(ع) نیز در ذهن و دل او زنده شود.
وی ادامه داد: در این رفتار باید به هنر حضرت زهرا(س) توجه کرد. پیامبر(ص) نمی‌خواستند پیکر حمزه(ع) به شکلی رها شود که این وضعیت به یک سنت تبدیل شود، اما در عین حال، حفظ یاد این جنایت و فراموش نشدن جایگاه شهید اهمیت داشت. حضرت فاطمه(س) با شیوه‌ای متفاوت، یاد حمزه(ع) را به زندگی مردم پیوند زد و آن را در قالبی ماندگار حفظ کرد.
قنبریان همچنین با اشاره به نقل‌های مربوط به حضور حضرت زهرا(س) در مزار شهدای احد گفت: در برخی روایات آمده است که حضرت فاطمه(س) به زیارت مزار حمزه(ع) می‌رفت و برای آبادانی و حفظ آن تلاش می‌کرد. در نقل‌هایی نیز از همراهی زنان دیگر با ایشان سخن گفته شده است. این اقدامات در شرایطی انجام می‌شد که مزار شهدای احد بیرون از مدینه قرار داشت و رفتن به آنجا، مستلزم پیمودن مسیری طولانی بود.
وی با بیان اینکه استمرار این رفتارها در زنده ماندن یاد شهدای احد نقش داشت، افزود: بنا بر آنچه در برخی نقل‌ها آمده است، یاد حمزه(ع) چنان در مراسم سوگواری و یادبود در مدینه حضور پیدا کرده بود که هنگام عزاداری برای درگذشتگان، ابتدا برای حمزه(ع) نیز سوگواری می‌شد. این امر نشان می‌دهد که چگونه یک خاطره تاریخی، با پیگیری و تداوم، می‌تواند به بخشی از حافظه جمعی جامعه تبدیل شود.
الگوی سوم زن، حضور اجتماعی همراه با حفظ حدود
قنبریان در بخش دیگری از سخنان خود، سیره حضرت فاطمه زهرا(س) در زیارت مزار شهدای احد را از زاویه حضور اجتماعی زنان مورد توجه قرار داد و گفت: برای شناخت الگوی رفتاری حضرت زهرا(س)، باید به مجموعه رفتارهای ایشان توجه کرد. ایشان در عین رعایت حدود و موازین دینی، خانه‌نشین نبودند و در موقعیت‌های مختلف، حضور اجتماعی و مسئولانه داشتند.
وی با اشاره به رفت‌وآمدهای حضرت فاطمه(س) به احد و تلاش برای حفظ مزار حمزه سیدالشهدا(ع) افزود: در گزارش‌هایی از سیره ایشان آمده است که حضرت زهرا(س) به‌صورت مستمر به زیارت حمزه(ع) می‌رفت و برای حفظ مزار و زنده نگه‌داشتن یاد شهدای احد اهتمام داشت. این رفتارها نشان می‌دهد که حضور اجتماعی زن را نباید صرفاً با حضور در عرصه‌های رسمی یا سخنرانی‌های عمومی سنجید، گاهی یک اقدام مستمر، هدفمند و فرهنگی می‌تواند تأثیری عمیق بر جامعه بگذارد.
قنبریان با یادآوری تأکید رهبر شهید بر اینکه زن را نباید خانه‌نشین دانست، خاطرنشان کرد: سیره حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که زن می‌تواند در عین پایبندی به ارزش‌ها و رعایت حدود، در تحولات اجتماعی نقش‌آفرین باشد. حضور ایشان در احد، بزرگداشت شهدا و تلاش برای حفظ یاد آنان، نمونه‌ای از کنشگری هدفمند و مسئولانه است، کنشی که نه بر پایه رفتارهای بی‌ضابطه، بلکه بر اساس هدفی روشن و مسئولیتی دینی شکل می‌گیرد.
ایستادگی برای حق، بدون توهین و خشونت کلامی
این استاد حوزه و دانشگاه با پیوند دادن این بحث به شرایط اجتماعی و سیاسی امروز، بر ضرورت ایستادگی در مسیر حق همراه با رعایت اخلاق تأکید کرد و گفت: در موقعیت‌های حساس، جامعه به قیام و حضور مسئولانه نیاز دارد، اما این حضور نباید بهانه‌ای برای عبور از حدود اخلاقی و دینی شود. نمی‌توان گفت هر کسی الفاظ تندتر و توهین‌آمیزتری به کار می‌برد، لزوماً انقلابی‌تر است یا بهتر از دیگران از حق دفاع می‌کند.
وی افزود: می‌توان از حق با صدای بلند دفاع کرد، واقعیت‌ها را روشن بیان کرد و در برابر ظلم ایستاد، اما در عین حال مؤدب بود و از تهمت، بدزبانی و نسبت دادن مطالبی که برای آنها دلیل و سندی وجود ندارد، پرهیز کرد. باید میان بیان صریح حقیقت و رفتار غیراخلاقی تفاوت گذاشت، زیرا دفاع از حق، مجوزی برای نادیده گرفتن حرمت دیگران نیست.
قنبریان با هشدار نسبت به پیامدهای خشونت کلامی اظهار کرد: خشونت زبانی می‌تواند به جدایی صفوف جامعه از یکدیگر و شکل‌گیری درگیری‌های بیشتر منجر شود و در نهایت، فرصت‌هایی در اختیار دشمن قرار دهد. بنابراین، حفظ وحدت به معنای سکوت در برابر حقیقت نیست، حق باید گفته شود، اما باید همان چیزی را بیان کرد که برای آن دلیل وجود دارد و از افزودن گمان‌ها، اتهام‌ها و مطالب اثبات‌نشده پرهیز کرد.
وی تأکید کرد: در مسیر دفاع از کشور، انقلاب و ارزش‌ها نیز باید هم‌زمان به دو مسئله توجه داشت، نخست، ایستادگی و عقب‌نشینی نکردن از حق و دوم، مراقبت از اخلاق و حدود الهی. اگر قیام از خضوع در برابر خداوند سرچشمه می‌گیرد، نمی‌تواند در مسیر خود به بی‌حرمتی، تعدی یا شکستن حرمت‌های اجتماعی منجر شود. قیام حقیقی باید در کنار مقاومت، اخلاق و مسئولیت‌پذیری را نیز حفظ کند.
از شهادت تا پیروزی، هنر زنده نگه‌داشتن یاد شهدا
قنبریان در ادامه با اشاره به تفاوت نمادین بدر و احد در حافظه تاریخی مسلمانان گفت: بدر در ذهن مسلمانان نماد پیروزی و احد، به‌واسطه شهادت حمزه سیدالشهدا(ع) و دیگر شهدا، نماد شهادت است، اما هنر حضرت فاطمه زهرا(س) این بود که این دو مسیر را از یکدیگر جدا نگذاشت و از دل شهادت، زمینه‌ای برای پیروزی و تعالی جامعه ایجاد کرد.
وی افزود: زنده نگه‌داشتن یاد شهید باید به شکلی انجام شود که جامعه را به حرکت وادارد و سطح آگاهی، انگیزه و مسئولیت‌پذیری مردم را افزایش دهد. یاد شهید نباید صرفاً به بازگویی اندوه یک واقعه یا بیان خشم محدود بماند، بلکه باید به نیرویی تبدیل شود که جامعه را به سوی اهداف والاتر هدایت کند. حضرت فاطمه(س) با زنده نگه‌داشتن یاد حمزه(ع)، این خاطره را در زندگی روزمره مردم جاری ساخت و اجازه نداد شهادت او به فراموشی سپرده شود.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برگزاری مراسم یادبود شهدای زن در ایام فاطمیه نیز بر اهمیت پیوند دادن یاد شهدا با زندگی امروز جامعه تأکید کرد و گفت: بزرگداشت شهدا زمانی اثرگذارتر خواهد بود که یاد و نام آنان در رفتار و تصمیم‌های جامعه حضور داشته باشد و بتواند زمینه حرکت به سوی اهداف بزرگ‌تر را فراهم کند. همان‌گونه که حضرت فاطمه(س) با اقدامات خود یاد شهدای احد را زنده نگه داشت، امروز نیز باید یاد شهدا به عاملی برای تقویت اراده، حفظ ارزش‌ها و ارتقای جامعه تبدیل شود.
قنبریان در پایان با اشاره به مفهوم «امت» در توصیف حضرت ابراهیم(ع) و پیوند آن با آموزش خیر و هدایت دیگران، خاطرنشان کرد: یکی از معانی امت، شخصیتی است که دیگران را گرد هم می‌آورد، خیر را به آنان می‌آموزد و زمینه پیروی و حرکت جمعی به سوی حقیقت را فراهم می‌کند. حضرت فاطمه زهرا(س) نیز با سیره و رفتار خود چنین نقشی ایفا کرد، ایشان توانست با زنده نگه‌داشتن یاد شهدا، جامعه را به حفظ ارزش‌ها و حرکت در مسیر حق دعوت کند.
وی تأکید کرد: پیام سیره حضرت زهرا(س) این است که می‌توان از شهادت، پیروزی ساخت، به شرط آنکه یاد شهید به شکلی درست، ماندگار و سازنده در جامعه زنده بماند و در کنار مقاومت و حماسه، اخلاق، خضوع در برابر خداوند و رعایت حدود الهی نیز حفظ شود.
منبع:مهر
محمد غلوم مداح بحرینی در گفت و گو با عقیق:
عباس موزون در گفتگو با عقیق:
بخش اول گفت و گوی عقیق با استاد حسین انصاریان:
