عقیق: برای معرفی وجود مبارک حضرت سیّدالشّهداء بسیار خوب است که ایشان را به عنوان یک
شخصیت تاریخی شناسایی کنیم.
بنابراین عاشورا یک حرکت تکاملگرای ساده نیست،
بلکه «فلسفهي تکامل اجتماعی» را در تاریخ تبیین میکند و لذا برای همهي عصرها و
نسلها الگوی جاوید تکاملگرایی است. اما اولین سؤال این است که «شخصیت تاریخی»
کیست و «تکاملگرایی تاریخی» چیست و چه تفاوتی با «تکاملگرایی اجتماعی»
دارد؟
شخصیت تاریخی، شخصیتی است که در تحوّل تاریخی، مبداء و محور تأثیر
باشد. وجود مبارک حضرت سیّدالشّهداء برحسب آثار ظاهری، نه فقط جامعه را، بلکه تاریخ
را متحوّل کردند. برای شناخت تکاملگرایی تاریخی نیز میتوان از تفاوت آن با
تکاملگرایی اجتماعی بهره برد. تکاملگرایی اجتماعی، بهدنبال ایجاد نظم و نظامی،
متناسب با سیر بلوغ مبارزه است که هدف آن بهدست گرفتن قدرت و سقوط ساختار قبلی
است. تکاملگرایی اجتماعی، همواره بهوسیلهي انقلابها ایجاد میشود. بنابراین یک
انقلاب در دل خود معنای «ساختار ستیزی» و پیریزی ساختار جدید را دارد و تعریف خاصی
از عدل را پیگیری میکند. مثلاً عدالت در توزیع قدرت، آزادی، احساس هویت، یا
بهرهوری اقتصادی، عدالت سیاسی یا عدالت فرهنگی را به گونهای متفاوت از قبل معنا
میکند. تفاوت انقلاب با دیگر انواع حرکتهای اصلاحی نیز آن است که اصلاحات انقلابی
بدون واژگونی ساختار کهنه و شکل گیری ساختار نو ممکن نیست. اما جامعهای که فقط تا
سطح تکامل اجتماعی را برای خود معنا کرده است و تکامل تاریخی را طراحی نکرده است،
حتی اگر مدعی آشنایی با فلسفهي تاریخ نیز باشد، تکاملگرای تاریخی خوانده نخواهد
شد. بنابراین برنامهي توسعهي خود در دويست سال آینده را نخواهد داشت؛ چراکه قدرت
تحلیل او در حد شناخت «موضعگیریها» و «هماهنگسازی موضعگیریها» تا حد فروپاشی
ساختار گذشته و ایجاد ساختار جدید است؛ نه «توسعه»ي وضع موجود به وضع مطلوب. تکامل
تاریخی چشم به پیروزی در «وهله» ندارد، بلکه برنامه او در کلیهي موضوعات «سخن
گفتن با نهادینهترین نظام عاطفهي انسان و جامعه» است.
سخن گفتن سیّدالشّهداء با عاطفهي
تاریخ
شخصیت تاریخی، همواره تکاملگرایی تاریخی یا ستیز با ظلم را
بهگونهای سامان میدهد که با عاطفه و گرایش به عدل و رحم در هم آمیزد و با این
ترکیب مجموعهسازی میکند. به همین دلیل است که در آن ذرهای احساسِ خشونتِ
ساختارسازی مشاهده نمیشود! اینکه سیّدالشّهداء در میدان جنگ در شدیدترین
مقاومتها و ظلمستیزیها به عواطف انسانی کمال اهتمام را میورزد و در کشاکش
مقابله با ظلم در یک روز، دوازده بار از جنگ به خیمه بازمیگردد؛ به این دلیل است
که باید عاشورا الگوی تکاملگرایی تاریخی باشد. مثلاً حتی یکبار هم نقل نشده است
که سیّدالشّهداء در عاشورا، با خشونت به زنها گفته باشد که ساکت شوید. اینکه حتی
وقتی به دشمن میرسیدهاند و جای ترحم وجود داشته است، بلافاصله ترحم میکردهاند،
اینها همه نشانهي آن است که مبنای زبان ایشان، زبان سخن گفتن با «عاطفه تاریخ»
است؛ اصلاً حضرت با زبان عاطفه با تاریخ سخن میگفتند!
وقتی قمربنی هاشم
وارد بر شط شدند، تشنه بودند، چرا آب نخوردند تا بهتر بجنگند؟ این که «منطق» ایشان
به همان اندازه که برابر دشمن شدید است، در برابر دوست رؤوف و دلبسته است، این
منطق سخن گفتن با تاریخ است. گریه کردن های سیّدالشّهداء در عاشورا و ابراز
عاطفهي شدید ایشان، مثل ابراز عاطفهي شدید ایشان به حضرت علی اکبر یا جناب
قاسمبنالحسن به همین علت است. در عین اینکه این اظهار عاطفهها یک لحظه هم او را
در سختگیری و مقاومت در برابر دشمن سست نمیکند! ابراز عطش میکند، اما هیچگاه
ابراز تسلیم نمیکند؛ تقاضای رعایت حال حرم میکند، ولی یک ذرّه هم به خواستهي
ایشان تسلیم نمیشود! والّا از یک مرد جنگی تمام عیار همچون سیّدالشّهداء، ابراز
اینگونه عواطف در حین یک جنگ شدید، بی معناست و غیر منطقی مینماید.
او در
عین طراحی عاطفی عاشورا، در میدان جنگ نیز شدیداً مقابله میکند و با این
ترکیبسازی، مُشت دشمن خود را در خودکامگی و بیاعتنایی به ارزشهای انسانی باز
میکند، اما خود هیچیک از ارزشهای انسانی را فراموش نمیکند، بلکه همه را بهطور
حداکثری رعایت مینماید!
اینکه سرلشکرش را در ابتدای جنگ و با یک اسکادران
کامل به جنگ نمیفرستد، بلکه او را در آخر جنگ آنهم برای آب میفرستد؛ یعنی با
زبان تاریخ سخن میگوید!
اگر این جنگ تحلیل عاطفی دقیق شود، که کجای آن موج
ارزشگرائی و انسانیت است، و کجای آن مقابله با ستمگری است، موجی که از دو سو تاریخ
را تحت تأثیر شدید قرار داده است را خواهیم دید. این معنای «استراتژی تکامل تاریخی»
است! و تنها کسی میتواند به زبان تاریخ سخن بگوید که بتواند ستیز و عاطفه را به
عالیترین شکل تاریخیاش ترکیب کند. در ضمن همواره به یاد داشته باشیم که اشراف
مطلق به عاطفه و متغیرهای آن در جمیع مراحل تاریخ، فقط برای امام معصوم ممکن است؛
یعنی سخن گفتن برای تاریخ به نحوی که هیچ وقت کهنه نشود، کار دیگران نیست؛ کار
اندیشمندان و شعرا نیست، بلکه فقط کار امام معصوم است. کار ایشان ایجاد یک حرکت
تاریخی است؛ حرکتی که مرتباً در تعریف انقلابها و حرکتهای اصلاحی بشر خود را به
رخ میکشد و نمیگذارد بدون توجه به آن، حرکتهای اصلاحی بشر شکل گیرد. نتیجه این
میشود که هیچ وقت کهنه نمیشود؛ روز به روز نوتر هم میشود. در حقیقت این رفتار
همان رفتار «مطلق» است، پس کهنه شدنی نیست، بلکه رفتار مطلق قابل الگوبرداری در
همهي زمانها و متناسب با سطوح مختلف رشد و تکامل است.
در حرکت کاروان
اسرای کربلا نیز این موضوع کاملاً دیده میشود. هیچگاه یکدیگر را به عدم ابراز
عاطفه توصیه نمیکنند؛ حتی شدیدترین ابراز عواطف را نیز از خود نشان میدهند، اما
یک ذرّه هم، پای از مقاومت پس نمیکشند! این با جنگی که بخواهد در همان زمان اثر
بگذارد و ساختارسازی کند، سازگاری ندارد. از این منظر به سادگی میتوان به این سؤال
معروف پاسخ داد که «از کجا معلوم که سیّدالشّهداء بهدنبال تکامل اجتماعی و بهدست
گرفتن قدرت نبودهاند؟» چراکه اساس ادعای کسانی که میگویند سیّدالشّهداء برای
استقرار حکومت اسلامی آمده بودند (چنانچه صاحب کتاب شهید جاوید مدعی است) به این
دلیل است که معنای تکاملگرایی تاریخی را نمیفهمند! تکاملگرایی تاریخی حرکتی
بسیار عظیمتر و عمیقتر از تکاملگرایی اجتماعی است. تکاملگرایی تاریخی باقی
میماند، بدون اینکه شخص در حیات باشد. بعد هم در تمام مراتب دیگر تکامل، «موضوع»
تکامل و رشدها واقع میشود. به همین دلیل، گرایشی که امروز به سیّدالشّهداء وجود
دارد قطعاً در سدهي اول وجود نداشته است.
وجود مبارک سيدالموحدین هنگامی که
عمروعاص در یکی از میادین جنگ صفین لُخت میشود، حضرت او را رها میکند؛ این دقیقاً
معنای انسانگرایی است! انگار که امیرالمؤمنین میفرمایند عمروعاص با این حرکت
ابراز ذلّت کرده است و من هیچگاه با برتری بر آدمی که ابراز ذلّت کرده است ابراز
قدرت نمیکنم! این آئین ماست که فراری از جنگ را تعقیب نکنیم، هر چند یقین داشته
باشیم که او دوباره نامردی میکند و نامردیاش را شدیدتر نیز ابراز خواهد کرد. این
دقیقاً یعنی باز کردن مشت عمروعاص؛ یعنی شکستن آئین عمروعاص بهجای شخص او. این
یعنی شکستن آئین «خود محوری» در برابر آئین «ارزشمحوری». اصلاً امیرالمؤمنین و
سیّدالشّهداء برای این شمشیر میزدند که ارزش بر «تاریخ» مسلط شود، نه اینکه در
همان وهله، ساختارها اصلاح شود.
منبع: پایگاه تحلیلی خبری598
کدخبرنگار:211001
