آیا شفاعت حضرت معصومه(س) شامل همه شیعیان می‌شود؟

عقیق:بررسی کلامی روایت «شفاعت حضرت معصومه شامل حال تمام شیعیان می‌شود» در میان ستارگان درخشان آسمان تشیع، ستاره‌ای در قم می‌درخشد که نورش از حد معمول فراتر می‌رود — حضرت فاطمه معصومه (س)، دختر امام هفتم موسی کاظم (ع) و خواهر امام هشتم علی بن موسی الرضا (ع). آنچه جایگاه او را از یک «امامزاده» معمولی فراتر می‌برد، پیشگویی‌های الهی است که دهه‌ها پیش از تولدش بیان شده است. امام صادق (ع) در روایتی مشهور فرمودند: «ان للّه حرماً و هو مکه ألا انَّ لرسول اللّه حرماً و هو المدینة ألا وان لامیرالمؤمنین علیه السلام حرماً و هو الکوفه الا و انَّ قم الکوفة الضغیرة ألا ان للجنة ثمانیه ابواب ثلاثه منها الی قم تقبض فی‌ها اموأة من ولدی اسم‌ها فاطمه بنت موسی علیهاالسلام و تدخل بشفاعت‌ها شیعتی الجنة با جمعهم.»

(خداوند حرمی دارد که مکه است پیامبر حرمی دارد و آن مدینه است و حضرت علی (ع) حرمی دارد و آن کوفه است و قم کوفه کوچک است که از ۸ درب بهشت سه درب آن به قم باز می شود ؛ زنی از فرزندان من در قم از دنیا می رود که اسمش فاطمه دختر موسی (ع) است و به شفاعت او همه شیعیان من وارد بهشت می شوند.)[۱] این روایت، بسیار فراتر از یک تعریف ساده است. سخن از یک بانوی خاص نیست؛ سخن از یک «بلیت ورود جمعی» برای تمام شیعیان است. 

حق شفاعت تنها از آنِ کسی است که خدا اجازه دهد

خداوند در آیه الکرسی می‌فرماید: «مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِندَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ» «کیست آن کس که نزد او شفاعت کند، مگر به اذن او؟» [۲] این آیه، اصل بنیادین شفاعت‌شناسی شیعی را پایه‌گذاری می‌کند: شفاعت یک قدرت خودسرانه نیست، بلکه یک صلاحیت ویژه است که خداوند به بنده خاص خود اعطا می‌کند. بنابراین، وقتی امام صادق (ع) پیش‌بینی می‌کند که حضرت معصومه «تمام شیعیان را وارد بهشت می‌کند»، با «سخاوت شخصی» یک بانوی علوی روبرو نیستیم، بلکه با یک تفویض الهی به این بنده خاص مواجهیم. آنچه این تفویض را شگفت‌انگیز می‌کند، «دامنه» آن است. در روایات شیعی، شفاعت معمولاً مشروط و طبقه‌بندی شده است: برخی برای گروهی خاص، برخی برای گناهانی خاص، و برخی فقط در زمان‌های خاص شفاعت می‌کنند. اما حضرت معصومه (س) صلاحیتی «برای تمام شیعیان» دریافت کرده — دامنه‌ای که در میان امامزادگان تقریباً بی‌نظیر است. عبارت دقیق امام صادق (ع) چنین است: «تُدْخَلُ بِشَفَاعَتِهَا شِیعَتِی الْجَنَّةَ بِأَجْمَعِهِمْ» — «به شفاعت او، تمام شیعیان من وارد بهشت می‌شوند.» توجه به قید «بأجمعهم» (همه، بدون استثنا) سنگینی این روایت را نشان می‌دهد. 

 خداوند دستور می‌دهد که «وسیله» بجوییم

خداوند می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ» «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا بترسید و به سوی او وسیله بجویید.» [۳] آیت‌الله مکارم شیرازی در پاسخ به استفتائات تصریح می‌کند: «واژه "وسیله" در لغت به هر چیزی گفته می‌شود که انسان را به دیگری نزدیک کند؛ بنابراین این آیه معنایی بسیار گسترده دارد و شامل تمام راه‌هایی می‌شود که انسان را به خدا نزدیک می‌کند.» [۴] بسیاری از مفسران اهل سنت نیز پذیرفته‌اند که «وسیله» شامل درخواست دعا و شفاعت از پیامبر (ص) می‌شود. حضرت معصومه (س) که خود یکی از شافعان مُجاز الهی است، مصداق بارز همین «وسیله»ای است که آیه ما را به جستن آن فرمان داده است. هنگامی که زائر در حرمش، آن زیارتنامه معروف را می‌خواند که امام رضا (ع) شخصاً تعلیم داده، در حقیقت این آیه را عملی می‌کند: «یَا فَاطِمَةُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّةِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْنًا مِنَ الشَّأْنِ» «ای فاطمه! برای من در بهشت شفاعت کن، زیرا تو نزد خداوند جایگاهی بس والا داری.» [۵] نکته مهم در این زیارتنامه این است: از حضرت معصومه خواسته نمی‌شود که «بهشت را خلق کند»، بلکه از او خواسته می‌شود که «حق شفاعتی را که خدا به او داده» به کار گیرد. دعاکننده به خوبی می‌داند که تنها بخشنده نهایی خداست، [۶] اما او نیز می‌داند که خداوند امر به جستن وسیله کرده است. حضرت معصومه، مطمئن‌ترین حلقه از این «وسایل» است.

شفاعت، حق اختصاصی «پیمان‌داران» با خداست

خداوند در سوره مریم، درباره قیامت می‌فرماید: «لَا یَمْلِکُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِندَ الرَّحْمَٰنِ عَهْدًا» «آنان مالک شفاعت نیستند، مگر کسی که نزد خدای رحمان پیمانی گرفته باشد.» [۷] مفسران در توضیح «پیمان» (عهد) گفته‌اند: این اشاره به عهدی است که خداوند با بندگان خاص خود می‌بندد — کسانی که به دلیل تقوا، صبر و پایبندی به احکام الهی در دنیا، در قیامت حق شفاعت دریافت می‌کنند.

امام صادق (ع) در توضیح این آیه فرموده است: «من دان بولایة أمیرالمؤمنین و الأئمة من بعده فهو العهد عند الله» — «هر کس به ولایت امیرالمؤمنین و امامان پس از او گردن نهد، همان پیمان نزد خداست.» [۸] در روایت حضرت معصومه(س)، به‌ویژه بر عبارت «بشفاعتها» (به شفاعت او) تأکید شده است: اجراکننده شفاعت، حضرت معصومه(س) است، اما منشأ این قدرت، عهدی است که خداوند با او بسته است. این نکته، استنتاجی عمیق به همراه دارد: اگر خداوند حاضر است با یک بانوی علوی چنین پیمان گسترده‌ای — شامل تمام شیعیان — ببندد، پس این بانو در دنیا به درجه‌ای از تقوا و بندگی رسیده که شایسته چنین عهدی شده است. در واقع، لقب «معصومه» خود گویای همین حالت است. چنانکه امام رضا (ع) فرمودند، این بانو به دلیل عبادت و بندگی خالصانه، به مقامی رسید که از هر خطا و گناه در امان ماند. [۹]

منطق یک «چک بی‌بهاء» بازگردیم به روایت امام صادق (ع): «به شفاعت او، تمام شیعیان من وارد بهشت می‌شوند.» این جمله در منظومه اعتقادی شیعه، یک شعار اغراق‌آمیز نیست؛ بلکه یک «چک بی‌بهاء» است که خداوند ضامن آن، امام صادق (ع) امضاکننده آن، و حضرت معصومه (س) پرداخت‌کننده آن است. زنجیره منطقی آن روشن و استوار است:

۱. خداوند تنها اجازه‌دهنده است (بقره: ۲۵۵) — او انتخاب می‌کند که این حق شفاعت گسترده را به بنده مورد نظرش بدهد؛

۲. خداوند دستور به جستن وسیله داده (مائده: ۳۵) — حضرت معصومه یکی از مطمئن‌ترین وسایلی است که خدا به آن امر کرده؛

۳. خداوند فقط با «پیمان‌داران» شفاعت را تقسیم می‌کند (مریم: ۸۷) — حضرت معصومه به دلیل تقوا و نسب علوی‌اش، در این پیمان داخل شده است.

بنابراین، وقتی می‌خوانیم که آیت‌الله میرزا قمی در خواب به کسانی که برای رفع قحطی به حضرت معصومه متوسل شده بودند فرمود: «این کار (باران آوردن) را من هم می‌توانم. اما اگر می‌خواهی در قیامت شفاعت نصیبت شود، دامن این "شفیعه شیعیان" را محکم بگیر» [۱۰] درمی‌یابیم که این سخن ساده، حاوی چه منطق عمیق کلامی است: جایگاه (شأن) حضرت معصومه نزد خداوند، چیزی نیست که یک امامزاده معمولی به آن برسد. او دری است که خداوند در آخرت برای تمام شیعیان گشوده است. و این در، تنها به این دلیل باز است که خداوند در قرآن کریم بارها وعده داده: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم.» (غافر: ۶۰) هنگامی که شیعیان در حرم مطهرش «شفاعت» می‌طلبند، در حقیقت از خدا می‌طلبند — اما از طریق یکی از نزدیک‌ترین بندگانش. و خداوند هرگز وعده‌اش را خلاف نمی‌کند.

«السَّلَامُ عَلَیْکِ یَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ»

پی‌نوشت‌:

[۱] کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. قم: دارالحدیث، ۱۴۲۹ق. همچنین: مجلسی، محمدباقر. بحارالأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج۶۰، ص۲۲۸. متن روایت: «إِنَّ لِلَّهِ حَرَمًا وَ هُوَ مَکَّةٌ وَ لِرَسُولِهِ حَرَمًا وَ هُوَ الْمَدِینَةُ وَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَرَمًا وَ هُوَ الْکُوفَةُ أَلَا وَ إِنَّ قُمَّ الْکُوفَةُ الصَّغِیرَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِلْجَنَّةِ ثَمَانِیَةَ أَبْوَابٍ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا إِلَی قُمَّ تُقْبَضُ فِیهَا امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِی اسْمُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ مُوسَی وَ تَدْخُلُ بِشَفَاعَتِهَا شِیعَتِی الْجَنَّةَ بِأَجْمَعِهِمْ».

[۲] سوره بقره، آیه ۲۵۵ 

[۳] سوره مائده، آیه ۳۵

[۴] مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ج۴، ذیل آیه ۳۵ سوره مائده. همچنین: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، بخش استفتائات، «توسل و وسیله».

[۵] قمی، شیخ عباس. مفاتیح الجنان. قم: انتشارات اسوه، بخش «زیارت حضرت فاطمه معصومه (س)». متن زیارت: «یَا فَاطِمَةُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّةِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْنًا مِنَ الشَّأْنِ».

[۶] سوره غافر، آیه ۶۰

[۷] سوره مریم، آیه ۸۷. 

[۸] مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ج۱۳، ذیل آیه ۸۷ سوره مریم. نقل از امام صادق (ع): «من دان بولایة أمیرالمؤمنین و الأئمة من بعده فهو العهد عند الله».

[۹] مجلسی، محمدباقر. بحارالأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج۴۸، ص۲۹۰ (درباره لقب «معصومه» و مقام حضرت فاطمه معصومه).

[۱۰] قمی، شیخ عباس. منتهی الآمال. قم: انتشارات هجرت، ج۲، بخش «حضرت فاطمه معصومه (س)». همچنین: فوائد الرضویة. قم: انتشارات کتابخانه مرعشی نجفی، ص۲۳۰ (داستان آیت‌الله میرزا قمی و شفاعت حضرت معصومه).

فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)

منبع:ابنا