عقیق: در سوره «نبأ»، محور اصلی سخن از یک پرسش بزرگ آغاز میشود، انسانها درباره چه چیزی با یکدیگر اختلاف دارند و چرا باید منتظر روزی باشند که همه حقیقت را با چشم خود ببینند؟ علامه طباطبایی در المیزان، «نبأ عظیم» را در این سیاق، خبر قیامت و روز فصل میداند و آیات بعدی را استدلالی بر تحقق آن معرفی میکند.
وقتی یک خبر، سرنوشت همه انسانها را تعیین میکند
سوره با پرسشی تکاندهنده آغاز میشود: «عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ، عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ؛ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ». سخن از خبری عادی نیست، «نبأ عظیم» خبری است که زندگی انسان را از این دنیا فراتر میبرد و درباره حقیقتی است که مشرکان در برابر آن اختلاف و انکار داشتند.
علامه طباطبایی با توجه به فضای کلی سوره، این خبر بزرگ را همان خبر بعث و قیامت میداند، زیرا ادامه سوره مستقیماً به «یوم الفصل» و برپایی روز حساب میپردازد. بنابراین، سؤال ابتدایی در واقع مقدمهای برای پاسخ به یک مسئله اساسی است: آیا زندگی انسان با مرگ پایان مییابد یا جهانی دیگر در پیش است؟
پاسخ قرآن کوتاه اما تهدیدآمیز است «كَلَّا سَيَعْلَمُونَ * ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ». آنان امروز درباره قیامت اختلاف میکنند، اما روزی خواهد رسید که دیگر جای بحث و انکار نیست واقعیت را خواهند دید.
زمین و آسمان، نشانههایی که هر روز میبینیم
قرآن برای اثبات امکان و تحقق قیامت، سراغ چیزی میرود که انسان هر روز با آن روبهروست، یعنی نظام آفرینش. «أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا * وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا». زمین همچون بستری آماده برای زندگی قرار گرفته و کوهها در ساختار آن جای گرفتهاند.
سپس از انسان سخن میگوید «وَخَلَقْنَاكُمْ أَزْوَاجًا»، بعد خواب، شب و روز را به عنوان بخشهای دیگری از نظم زندگی معرفی میکند.
استدلال سوره این است که این جهان با وجود تغییر و رفتوآمد دائمی، تحت تدبیر حکیمانهای اداره میشود. اگر خداوند چنین نظامی را برپا کرده، نابودی این مرحله از هستی نمیتواند به معنای پایان هدفمند آفرینش باشد؛ بلکه باید نشئهای دیگر وجود داشته باشد که در آن نتیجه اعمال انسان آشکار شود.
خواب، یک توقف کوتاه برای ادامه زندگی
یکی از تعبیرهای قابل تأمل سوره درباره خواب است «وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا». «سبات» به معنای قطع و گسستن است؛ یعنی انسان در خواب برای مدتی از فعالیتهای معمول جدا میشود.پس از آن، قرآن شب را «لباس» معرفی میکند «وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا» و روز را «مَعَاشًا». شب، پوشاننده و آرامکننده است و روز، زمان حرکت و تلاش برای زندگی.
این رفتوآمد شب و روز، تصویری از نظمی است که دائماً تکرار میشود و زندگی انسان را در دل خود سامان میدهد.
قرآن سپس نگاه را از زمین به آسمان میبرد «وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا»؛ آسمانی استوار و منظم، و پس از آن خورشید را «سِرَاجًا وَهَّاجًا» معرفی میکند، چراغی فروزان که نور و گرما میبخشد.بارانی که از دل آن، زندگی دوباره میرویدآیات ۱۴ تا ۱۶ تصویر دیگری از تدبیر الهی ارائه میکنند: «وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا * لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَنَبَاتًا * وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا».
باران میبارد و از دل زمین، دانه و گیاه و باغهای درهمتنیده بیرون میآید. این تصویر تنها توصیف طبیعت نیست، در ساختار استدلال سوره، نمونهای از قدرت خدا بر ایجاد و بازآفرینی است.
همان خدایی که زمین مرده را با آب زنده میکند، قادر است انسان را نیز پس از مرگ دوباره برانگیزد.به این ترتیب، سوره از نشانههای آشنا در زندگی روزمره استفاده میکند تا مسئلهای که برای منکران بعث دشوار بود، در برابر چشمشان قرار گیرد.
روزی که همه چیز حساب میشود
از آیه ۱۷، فضای سوره ناگهان تغییر میکند «إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا». اکنون همان «نبأ عظیم» که دربارهاش اختلاف داشتند، به صورت «یوم الفصل» معرفی میشود؛ روزی که حق از باطل و نتیجه اعمال انسانها آشکار میشود.اما از آیه ۲۱ تا ۳۰، سخن درباره سرنوشت کسانی است که در دنیا حساب و قیامت را انکار کردند.
قرآن میگوید «إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا»؛ جهنم در کمین است و برای طغیانگران جای بازگشت نیست.نقطه اوج این بخش تعبیر «جَزَاءً وِفَاقًا» است، یعنی جزایی متناسب با عمل.
علامه طباطبایی بر این نکته تأکید میکند که میان عمل انسان و جزای او تطابق وجود دارد؛ مجازات چیزی بیارتباط با رفتار انسان نیست، بلکه حقیقتاً نتیجه همان مسیری است که خود او در دنیا انتخاب کرده است.
قرآن علت این سرنوشت را نیز روشن میکند «إِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ حِسَابًا * وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كِذَّابًا». آنان انتظار حساب نداشتند و آیات الهی را بهشدت تکذیب میکردند. در ادامه نیز میفرماید «وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ كِتَابًا»؛ هیچ چیز از قلم نیفتاده و همه اعمال ضبط و احصا شده است.
پایان این بخش بسیار سنگین است «فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذَابًا». گویی سوره پس از آن همه نشانه و استدلال، انسان را با نتیجه انتخابش روبهرو میکند: کسی که حساب را جدی نگرفت و حقیقت را انکار کرد، در روزی قرار میگیرد که دیگر امکان انکار وجود ندارد.
منبع:فارس
