عقیق: «قاسم صرافان» از شاعران
شعر دینی است. اگرچه او سرودههای زیبایی در مضمونهای آزاد نیز دارد اما
بیشترین توان و انرژی خود را صرف سرودن شعر مذهبی کرده است.
این مجموعه نیز شامل سروده
هایی از این شاعر است که همه مضمونهایی دینی دارد و بر اساس شعرهایی که
برای شخصیتهای مختلف اسلامی سروده شده اند، تقسیم بندی شده است.
شعرهای
مجموعه از نظر قالبی به دو دسته کلی تقسیم بندی میشوند: مثنویهای بلند و
غزلها. بر اساس همین انتخاب قالبی است که شعرها نیز به دو گروه تقسیم
شدهاند.
تأثیر انتخاب شکل و قالب شعر بر مضمون یابی و بهره مندی از
تواناییهای شاعرانه چنان است که شعرها نیز به دو دسته کلی تقسیم بندی شده
اند. مثنویهای شاعر به دلیل اصرار در سرودن شعرهای روایی بلند درگیر اطناب
شدهاند و گاه از هارمونی مناسب در کیفیت شعری نیز برخوردار نیستند.
صرافان برای اینکه مثنویهای خود را نجات ببخشد و به آنها حال و هوایی تازهتر بدهد، به موضوع یابی در شعر دینی دست زده است.
به
عبارت دیگر او سعی کرده است یکنواختیهای شکلی مثنوی هایش را با وارد کردن
موضوعهای تازه به ادبیات دینی جبران کند . سرودن شعر در مضمونهایی چون
جنگ خندق، ستایش سلمان فارسی، رابطه میان امام علی(ع) و حضرت عباس(ع)،
ازدواج امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا(س) و... تلاشهایی است که او در این
عرصه کرده است و البته در زمینه مضمون یابی نیز پاره ای از بیتهای زیبا و
درخشان او نتیجه همین نوآوریهای محتوایی است.
اما در غزلها ، شاهد بروز
ذوق و رندیهای شاعرانه صرافان هستیم. اینجا باز بودن دست شاعر در قالب و
دست شستن از روایت صرف، اجازه وارد شدن به عرصههای مختلف و پرواز تخیل
شاعر را داده است. ببینید او چگونه در شعری برای امام حسین(ع) با دخالت
دادن رندی شاعرانه و توانمندی طنزپردازانه ظریفی که در شعرهای دیگرش از او
دیدهایم، دست به مضمون آفرینی زده است:
بیت حر میرسد به آغوشت، باز با دیده خطاپوشت
نظری کن اگر دوباره در این بیت کوچک هم اشتباه کردم
شاعر
زیر کلمه «اشتباه» را خط کشیده است و در حقیقت با برجسته کردن این کلمه و
بالابردن سطح توجه مخاطب به این واژه خاص ، مضمون تازه ای ایجاد کرده است .
یک گام فراتر از تلمیح
نکته
قابل توجه دیگر در «مولای گندمگون» توجه شاعر به ایجاد رابطههای فرامتنی و
بینامتنی است . او به جای بهره مندی صرف از تلمیح رایج در ادبیات کلاسیک
که به توجه و اشاره صرف به داستانها، روایتها و متنهای تاریخی و مذهبی و
...خلاصه میشود؛ در استفاده از روایات و اشارات تاریخی و مذهبی به
بازآفرینی شاعرانه روایت دست زده است.
وقتی شاعر میگوید: «در میان
سورههای چشمهای مهربانت/ توبه ام دارد چه بسم ا...الرحمن الرحیمی» تنها به
مضمون شعر خود توجه نداشته است و با بهره مندی از تلمیح به قرآن کریم و
این که سوره توبه، بسم ا... ندارد ، مضمون را هنرمندانه تر آفریده است. اما
گاه او از این مرتبه فراتر میرود و وارد داد و ستد با متنهای پیشین
میشود. متنی که او میآفریند، با بهره مندی از متن نخست ، دارای مشخصههای
ذهنی و زبانی خاص خود اوست . مثلاً وقتی شاعر میگوید:
«من و تو آن دو خطیم آری» به هم رسیده به ناچاری
خط شکسته چه دارد جز همین دو بیت ارادت را
اشاره ای به بیت معروف حسین منزوی دارد که:
من و تو آن دو خطیم آری موازیان به ناچاری
که هر دو باورمان ز آغاز به یکدگر نرسیدن بود
منتها
این جا شاعر از بیت زیبای منزوی استفاده ای خاص خود کرده است، به جای نقل
خط به خط شعر او، از آشنایی جامعه شعری با بیت منقول از منزوی بهره
هنرمندانه ای برده و آن را در راستای مضمون شعری خود استفاده کرده است.
این
گونه بهره مندیهای هنرمندانه در شعر صرافان از داستانهای مذهبی، متنهای
ادبی و روایتهای دینی کم نیست و از این نظر سرودههای این شاعر از نمونه
هایی است که نشان میدهد، با شاعری روبهرو هستیم که نه تنها فرصت مطالعه و
بازخوانی ادبیات گذشته و متون دینی را از خود نگرفته است که از این
مطالعات بهره برداریهای هنرمندانه ای نیز میکند.
یکی دیگر از ظرفیت
سازی هایی که در شعرهای صرافان قابل توجه است، اما هنوز به اندازه ای که
باید در شعرهای او ردپایش را نمی بینیم، هنر امروزی گفتن شعر مذهبی است.
واقعیت این است که شعر مذهبی ما بخصوص در عرصه شعر کلاسیک بشدت «دیروز زده» است.
نه
تنها مؤلفههای زبانی در اغلب این گونه شعرها، کهنه است، بلکه بسیاری از
شاعران از نزدیک کردن این فضا به فضای زندگی امروز و وارد کردن مؤلفههای
آشنای زندگی معاصر وحشت دارند، در حالی که صرافان گاه از این مؤلفه ها
استفادههای هنری خوبی کرده است، برای مثال به این بیت که در آن مفهوم
آشنای نان رضوی به عنوان یکی از محصولات تولیدی آستان قدس رضوی، در شعری
برای امام رضا (ع) بخوبی نشسته است:
هر لقمه ما مزه نان رضوی داشت
حتی نمک سفره از انعام شما بود
«مولای
گندمگون» از مجموعه هایی است که به شاعران مذهبی امروز ما یادآوری میکند،
میتوان با مطالعه و تکیه بر ذوق شاعرانه و البته ارادت و اخلاص به اهل
بیت(ع) مجموعههای شعر خوب و قابل احترامی سرود.
منبع: قدس آنلاین
کدخبرر: 211001
