از فقاهت و هدایت تا مجاهدت و شهادت

ایمان به وعده‌های الهی؛ فراتر از محدودیت‌های زمان

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی در آغاز سخنان خود با اشاره به دشواری سخن گفتن در چنین جایگاهی، از عظمت استثنایی شخصیت رهبر شهید سخن گفت و یادآور شد: گاهی تصور می‌شود معجزات و نشانه‌های الهی به دوره‌های خاصی از تاریخ تعلق داشته‌اند و در روزگار معاصر دیگر نمی‌توان انتظار ظهور جلوه‌هایی مشابه را داشت؛ درحالی‌که چنین برداشتی، ناشی از محدود کردن قدرت و سنت الهی به تصورات انسانی است.

پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به زندگی رهبر شهید، عنوان کرد: ظهور جوانی از مشهد که در دهه‌های نخست زندگی خود، در اوج مبارزه، به تربیت انسان‌ها، پرورش طلبه‌ها و آماده‌سازی نیروهای مبارز پرداخت، نمونه‌ای از ظرفیت‌هایی است که با ایمان به هدف و اتکا به خداوند شکل می‌گیرد. به گفته کاشانی، برکت چنین شخصیتی را نمی‌توان تنها در یک مقطع تاریخی یا در محدوده فعالیت‌های فردی او خلاصه کرد؛ بلکه باید آثار آن را در مجموعه‌ای از تحولات فکری، اجتماعی و دینی جست‌وجو کرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی با استناد به آیات قرآن و یادآوری عبارت حضرت موسی(ع) مبنی بر همراهی پروردگار، تأکید کرد: وعده‌های الهی نباید صرفاً به‌عنوان روایت‌هایی متعلق به گذشته خوانده شوند. اگر انسان باور داشته باشد خداوند همان پروردگاری است که در دشواری‌ها راه می‌گشاید، این باور می‌تواند در مواجهه با بحران‌ها به او استواری ببخشد.

این کارشناس با اشاره به نمونه‌هایی چون هجرت پیامبر اکرم(ص) و رخدادهای بدر و احد، خاطرنشان کرد: پروردگارِ حاضر در آن وقایع تاریخی، از نگاه مؤمنان، همان پروردگاری است که در زندگی امروز نیز می‌توان به او توکل کرد. از این منظر، ایمان نیرویی زنده برای فهم تحولات و ایستادگی در برابر دشواری‌های زمانه است.

تاریخ تشیع؛ روایت ایستادگی در برابر فشار و سرکوب

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی برای تبیین جایگاه رهبر شهید، به سراغ تاریخ تشیع رفت؛ تاریخی که به گفته او، پس از واقعه کربلا با دوره‌های طولانی فشار، محدودیت و سرکوب همراه بوده است. او یادآور شد: پس از شهادت سیدالشهدا(ع)، شیعیان در دوره‌های مختلف، به دلیل اعتقادات و تعلقات مذهبی خود، با تهدید و آزار روبه‌رو شدند.

این پژوهشگر سپس به رخدادهای پس از غیبت صغری اشاره کرد و از فشارهای واردشده بر شیعیان بغداد و تخریب محله کرخ سخن گفت؛ منطقه‌ای که در دوره‌هایی از تاریخ، جمعیت قابل توجهی از شیعیان را در خود جای داده بود. کاشانی همچنین با یادآوری آسیب‌های واردشده به مراکز علمی و کتابخانه‌ها و دشواری‌هایی که عالمان شیعه در بغداد با آن روبه‌رو شدند، به مهاجرت شیخ طوسی و استقرار او در نجف اشاره کرد. در ادامه این مرور تاریخی، او از انتقال کانون‌های علمی شیعه میان مناطق مختلف و فشارهایی گفت که در شهرهایی چون حلب، حله و جبل عامل بر شیعیان و عالمان آنان وارد شد. هدف از این یادآوری، ترسیم مسیری بود که در آن، استمرار حیات علمی و مذهبی تشیع همواره با ایستادگی، مهاجرت و پرداخت هزینه همراه بوده است.

۴ فقیه شهید؛ نمونه‌هایی از بهای پاسداری از تشیع

بخش دیگری از سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی به یادکرد چهار تن از فقهای برجسته شیعه اختصاص داشت؛ شخصیت‌هایی که شهادتشان نشان می‌دهد دانش، تقوا و جایگاه علمی نیز در دوره‌هایی از تاریخ نتوانسته عالمان شیعه را از خشونت و سرکوب مصون نگه دارد.

او نخست از شهید اول یاد کرد؛ فقیهی برجسته که در شمار بزرگ‌ترین چهره‌های تاریخ فقه امامیه قرار دارد و آثار علمی او در سنت فقهی شیعه جایگاهی مهم یافته است. کاشانی با اشاره به نحوه شهادت او، بر این نکته تأکید کرد که بزرگی علمی و منزلت دینی، همواره مانع رفتارهای خصمانه مخالفان نشده است. در ادامه، شهید ثانی به‌عنوان یکی دیگر از فقهای بزرگ امامیه معرفی شد که شهادتش پس از شهید اول، نمونه دیگری از تداوم فشار بر عالمان شیعه بود. کاشانی سپس از قاضی نورالله شوشتری، فقیه برجسته شیعه در هند یاد کرد و به شهادت او در پی تعلق مذهبی‌اش اشاره داشت. او همچنین به بازسازی آرامگاه این عالم در آگره هند پرداخت و آن را نشانه‌ای از استمرار یاد و احترام به این شخصیت علمی دانست.

چهارمین شخصیتی که کاشانی در این مرور تاریخی به او پرداخت، شهید سیدمحمدباقر صدر بود؛ فقیهی اندیشمند که آثارش همچنان در حوزه‌های علمیه مورد مطالعه و بحث قرار می‌گیرد. او با اشاره به شهادت این عالم به دست حکومت صدام، بیان کرد: جایگاه علمی و فکری شهید صدر به‌گونه‌ای بود که حتی اگر دیگر جنایت‌های آن حکومت نیز در نظر گرفته نمی‌شد، شهادت چنین شخصیتی به‌تنهایی نشان‌دهنده عمق ستمی بود که بر او رفت.

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی با کنار هم قرار دادن این نمونه‌ها، به مقایسه وضعیت علمای شیعه در دوره‌های مختلف پرداخت و گفت: شهادت این فقها در شرایطی رخ داد که شیعیان در بسیاری از موارد امکان واکنش علنی و گسترده نداشتند. او از این منظر، شرایط رهبر شهید را متفاوت دانست؛ شخصیتی که به گفته او، در دوران معاصر توانست در برابر قدرتی جهانی قرار گیرد و دامنه اثرگذاری‌اش را از حوزه علم و مرجعیت فراتر ببرد.

از بازگشت به مشهد تا مسئولیت رهبری

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی در ادامه به زندگی رهبر شهید و تصمیم ایشان برای بازگشت از قم به مشهد اشاره کرد. به گفته او، در آن زمان حوزه علمیه قم از رونق و جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود و ماندن در آن محیط می‌توانست مسیر متفاوتی را برای آینده علمی این شخصیت رقم بزند؛ بااین‌حال، ایشان بازگشت به مشهد را انتخاب کردند و این تصمیم را باید در چارچوب احساس مسئولیت و انجام تکلیف دینی فهمید.

این سخنران تأکید کرد: کسی که برای خداوند کار می‌کند، نباید نتیجه انتخاب‌های خود را صرفاً با معیارهای متعارف موفقیت بسنجد. او با طرح این احتمال که رهبر شهید در صورت ماندن در قم می‌توانستند به یکی از مراجع برجسته تبدیل شوند، افزود: مسیر انتخاب‌شده ایشان درنهایت به حوزه‌ای از اثرگذاری انجامید که ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد.

پژوهشگر تاریخ تشیع با اشاره به رسیدن رهبر شهید به جایگاه رهبری در حدود ۵۰‌سالگی، این مسیر را از نظر گستره نفوذ و نوع مسئولیت تاریخی، متفاوت از تجربه فقهای شهید پیشین دانست. او معتقد بود رهبر شهید در ادامه مسیر استاد خود، امام خمینی(ره)، توانستند الگویی از پیوند میان مرجعیت دینی، رهبری اجتماعی و مواجهه با قدرت‌های بزرگ ارائه دهند.

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی در همین چارچوب به تعبیر «به سوی قله» اشاره کرد و گفت: معنای چنین تعبیری را باید در افقی گسترده‌تر از فراز و فرودهای مقطعی جست‌وجو کرد. از این منظر، آسیب‌ها و ضربه‌هایی که در جریان درگیری‌ها وارد می‌شوند، به‌تنهایی نمی‌توانند تصویر کامل یک مواجهه تاریخی را نشان دهند؛ بلکه باید مجموعه پیامدها و میزان اثرگذاری دو طرف را نیز در نظر گرفت.

شهادت قائد امت اسلامی و جلوه‌های همبستگی اجتماعی

یکی از محورهای اصلی سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی آثار اجتماعی شهادت رهبر شهید بود. این پژوهشگر با اشاره به حضور مستمر مردم در میدان‌ها و اجتماعات عمومی پس از شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی(ره)، این حضور را یکی از نشانه‌های اثرگذاری این واقعه بر جامعه دانست.

کاشانی برای توضیح این موضوع، به حضور مردم در خیابان‌ها در جریان جنگ ۱۲‌روزه اشاره کرد و گفت: در آن مقطع، جلوه‌های آشکارتری از همبستگی اجتماعی و ابراز تعلقات دینی مشاهده شد. این کارشناس در ادامه از افزایش حضور پرچم‌های ملی و مذهبی در اجتماعات سخن گفت و این روند را نشانه‌ای از پیوند میان احساسات عمومی، هویت دینی و مشارکت اجتماعی دانست.

تولی و تبری؛ از باور قلبی تا رفتار اجتماعی

پژوهشگر تاریخ تشیع، بخش مهمی از سخنان خود را به دو مفهوم تولی و تبری اختصاص داد؛ مفاهیمی که در منظومه اعتقادی شیعه، به معنای دوستی و پیروی از اولیای الهی و بیزاری از دشمنان خداوند و جبهه مخالف حق به کار می‌روند. او با اشاره به جایگاه محبت و بیزاری در دین، عنوان کرد: این دو مفهوم تنها به احساسات درونی محدود نمی‌شوند و در اندیشه، گفتار و رفتار انسان نیز جلوه پیدا می‌کنند.

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی نخستین ساحت را قلب و اندیشه دانست؛ جایی که محبت به خداوند، پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و مؤمنان شکل می‌گیرد و به نگرش انسان نسبت به دیگران جهت می‌دهد. به گفته او، حضور مردم در اجتماعات و احساس نزدیکی و همدلی میان آنان می‌تواند جلوه‌ای از همین پیوند درونی باشد؛ پیوندی که افراد را در یک احساس مشترک و یک تعلق اعتقادی گرد هم می‌آورد.

ساحت دوم، زبان است. این پژوهشگر با اشاره به شعارها، صلوات‌ها، ذکرها و ابراز ارادت مردم به اهل‌بیت(ع)، این رفتارها را نمود بیرونی باورهای قلبی دانست و افزود: ساحت سوم، عمل است؛ مرحله‌ای که در آن، محبت و بیزاری از سطح احساس و گفتار فراتر می‌رود و در رفتار اجتماعی نمود پیدا می‌کند. رفتارهایی مانند کمک به یکدیگر، احساس همبستگی و همراهی با کسانی که در اجتماعات حضور دارند، از جلوه‌های عملی محبت هستند.

او سپس همین سه ساحت را در مفهوم تبری نیز مورد توجه قرار داد و اظهار کرد: بیزاری از دشمنان خدا و قاتلان اهل‌بیت(ع) در باور درونی، بیان زبانی و رفتار عملی جلوه می‌یابد. او در ادامه با اشاره به شعارهای ضدآمریکایی و ضداسرائیلی، آن‌ها را از نمودهای زبانی این موضع دانست و حضور مردم در اجتماعات را نیز بخشی از بروز اجتماعی آن معرفی کرد.

ادای احترام به رهبر شهید و مسئولیت نسل پس از ایشان

حجت‌الاسلام والمسلمین کاشانی در بخش پایانی سخنان خود، مخاطبان را به بهره‌گیری معنوی از فرصت حضور در جوار مضجع شریف رهبر شهید دعوت کرد. او پیشنهاد داد زائران پیش از هر چیز، با سلام، صلوات، دعا و تلاوت قرآن، ثواب این اعمال را به روح ایشان هدیه کنند؛ به‌ویژه آنکه به گفته او، رهبر شهید انس و الفتی ویژه با قرآن داشتند.

او همچنین به خانواده رهبر شهید و نزدیکان ایشان اشاره کرد و با یادآوری کسانی که در این مسیر جان خود را از دست داده‌اند، بر ضرورت زنده نگه داشتن یاد آنان تأکید کرد. از نگاه این پژوهشگر تاریخ اسلام، بزرگداشت این شخصیت‌ها باید با توجه به مسئولیت‌هایی همراه باشد که پس از آنان بر دوش جامعه باقی می‌ماند.