حجت‌الاسلام غلامی مطرح کرد

رابطه فضای مجازی و تشویش افکار عمومی

هوشمندی در برابر دشمن و گرفتن بهانه‌های گوناگون از آن و از همه مهم‌تر، ایجاد هماهنگی و انسجام در تولید و توزیع اطلاعات مرتبط با امر اجتماعی، یکی از راه‌های مؤثر برای خنثی‌سازی عملیات روانی دشمن محسوب می‌شود.

کد خبر: ۹۸۵۷۳

يکشنبه - ۲۸ مرداد ۱۳۹۷ / 28 May 1397

عقیق:درسگفتار «اسلام و آسیب‌های اجتماعی» با تدریس حجت‌الاسلام والمسلمین رضا غلامی رئیس مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا از نیمه اردیبهشت‌ ماه تا پایان مرداد ماه در ۱۰ جلسه در پژوهشکده مطالعات اسلامی آسیب‌های اجتماعی دانشگاه شاهد برگزار شد. در ادامه، گزارش دهمین و آخرین درس‌گفتار با موضوع «تشویش افکار عمومی در فضای مجازی و نحوه مواجهه با آن» آمده است:

معنای تشویش افکار عمومی و ابزار اصلی آن

موضوع این جلسه «تشویش افکار عمومی در فضای مجازی و نحوه مواجهه با آن» است. منظور از تشویش افکار عمومی، ایجاد آشفتگی، تزلزل و به تبع آن، اضطراب در باورها و نگرشهای رایج و تهنشین شده در کف جامعه اطلاق می‌شود که یکی از مهم ترین محصولات آن بدبینی نسبت به دولتها و فراتر از آن تمام سیستم مدیریت اجتماعی و فلج کردن کشور است. برای ایجاد تشویش در افکار عمومی ابزارهای گوناگونی وجود دارد اما طی دهه اخیر، فناوری‌های نوظهور اطلاعاتی و ارتباطاتی و به طور کل فضای مجازی با قابلیتهای وسیع و مبهوت کننده‌ای که دارد، نقش اول را در بین این ابزارها به خود اختصاص داده است.

با این وصف، بنده در این جلسه قصد دارم عمدتاً روی نقش فضای مجازی در تشویش افکار عمومی متمرکز شوم و لذا از باب مقدمه، لازم می‌دانم به چند نکته توصیفی درباره فضای مجازی اشاره کنم:

– در سال ۲۰۰۰ میلادی، تنها ۸/۳ درصد جمعیت ایران دارای دسترسی به شبکه اینترنت بوده‌ است اما این میزان در سال ۲۰۱۷ میلادی، به ۷۰ درصد جمعیت رسیده است. بر اساس گزارشی که از طرف دستگاه‌های مسئول ارائه شده، در حال حاضر تعداد مشترکان اینترنت «پرسرعت» اعم از ثابت و سیار با رشدی هشت برابری نسبت به سال ۱۳۹۲، به ۴۳ میلیون مشترک تاپایان سال ۱۳۹۵ رسیده است که رقم قابل توجهی است.

– در بررسی‌های میدانی‌ای که انجام شده، مشخص شده است که ۵۷ درصد از مردم کشور ما رایانه شخصی دارند اما نکته مهم اینجاست که در سال‌های اخیر اصلی‌ترین ابزار ارتباط با شبکه اینترنت، گوشی‌های هوشمند تلفن همراه است که در جیب اکثر مردم ایران و حتی در کنار رختخواب خیلی از آن‌ها دیده می‌شود و این موضوع، تحولی اساسی در سهولت و میزان بهره‌برداری مردم از شبکه اینترنت به شمار می‌رود. تازه‌ترین گزارش منتشر شده از سوی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات نشان می‌دهد، تا پایان خردادماه سال قبل، ۱۵۶ میلیون و ۱۱ هزار و ۲۸۳ سیم کارت به مردم ایران واگذار شده که از این تعداد ۸۳ میلیون و ۲۲۴ هزار و ۱۳۴ سیم کارت فعال بوده و مورد استفاده مردم قرار گرفته است. البته طبیعی است که همه این ۸۳ میلیون سیم کارت در گوشی هوشمند قرار نگرفته اما می‌توان تخمین زد که هم اکنون بیش از دو- سوم مردم ایران صاحب گوشی‌های کوچک و سبک هوشمند هستند که دسترسی آنان به شبکه اینترنت را به نحو فزاینده‌ای گسترش می‌دهد.

– در گزارش دستگاه‌های مسئول ذکر شده که تا پایان خردادماه سال ۱۳۹۶، به صورت جهشی، از مجموع ۶۲ هزار روستایی که در ایران وجود دارد، ۲۷ هزار و ۷۳۹ روستا به اینترنت تجهیز شدند که بیشترین ضریب نفوذ اینترنت روستایی مربوط به استان تهران و کمترین آن، مربوط به استان سیستان و بلوچستان است. البته اتصال روستاها به شبکه اینترنت به خصوص اینترنت پرسرعت بالقوه فرصت است اما به فعلیت رسیدن این فرصت منوط به ایجاد بسترهای لازم است در غیر اینصورت به تهدید تبدیل می‌شود.

– بر اساس گزارش‌های به دست آمده، در آذر ماه سال ۱۳۹۴، میزان عضویت کاربران ایرانی در حداقل یک پیام‌رسان با شبکه اجتماعی مجازی ۳۷ درصد بوده است اما این میزان در بهمن ماه ۱۳۹۵ به ۶۰ درصد و در شهریور ماه سال ۱۳۹۶ به بالای ۷۰ درصد ارتقا یافته است که حاکی از ضریب نفوذ بالای پیام‌رسان‌ها در کشور است. همچنین در مطالعات میدانی، سرانه مصرف پیام‌رسان‌ها در ایران در طول شبانه روز ۷۲ دقیقه و ۱۲۰ دقیقه بر حسب استفاده کنندگان برآورد شده است. علاوه بر این، در یکی از نظرسنجی‌های دو سال قبل، مشخص شده بود که ۵۴ درصد از کاربران ایرانی، شبکه‌های اجتماعی را مفید و ۳۸٫۸ درصد این شبکه‌ها را آسیب رسان می‌دانند هرچند آسیب رسان بودن این شبکه‌ها لزوماً به عدم استفاده آن‌ها از این شبکه‌ها نشده است. نکته شایان توجه این است که طی چند سال اخیر، با ارتقاء پیام رسان‌ها یا شبکه‌های اجتماعی، این پیام رسان‌ها مانند تلگرام، خود به شبکه اینترنت کوچک شده تبدیل شده اند و خیلی از سرویس‌های مورد نیاز کاربران شبکه اینترنت را بدون اینکه نیازمند خروج از قلمرو پیام رسان داشته باشد، تأمین می‌کنند به طوری که حتی بعضی از مردم این پیام‌رسان‌ها را مساوی شبکه اینترنت یا فضای مجازی تلقی می‌کنند.

– در سال ۹۶ یعنی چند ماه قبل از فیلتر شدن تلگرام در ایران، مرکز افکارسنجی دانشجویان یا همان ایسپا، در یک طرح نظرسنجی تلفنی، نظرات ۱۰۳۱ نفر بالای ۱۸ سال از جمله ۵۱٫۶ درصد مرد و ۴۸٫۴ درصد زن با ۳۷٫۹ درصد تحصیلات دانشگاهی و ۶۲٫۱ درصد تحصیلات غیر دانشگاهی را جویا شده است که طبق نتایج آن، ۵۸٫۴ درصد افراد اظهار کرده اند که از پیام رسان تلگرام و ۱۹٫۴ درصد از شبکه اجتماعی اینستاگرام استفاده می‌کنند که بر اساس گزارشاتی که منتشر شده، بعد از فیلترینگ تلگرام در سال ۹۷، میزان استفاده از پیام رسان تلگرام نزدیک به ۳۰ درصد کاهش پیدا کرده است.

– بر اساس اعلام مسئولان مربوط، تا پیش از فیلتر شدن تلگرام، کاربران ایرانی با بیش از هفتصد و پنجاه هزار کانال فارسی زبان در تلگرام روبرو بوده اند که هر روز نزیک به یک و نیم میلیون مطلب جدید در آن‌ها تولید شده ضمن آنکه کاربران ایرانی، روزانه ۲٫۷ میلیارد بازدید از پیام رسان تلگرام داشته اند.

– در ادامه نظرسنجی ایسپا که قبلاً به آن اشاره شد، دسته بندی محتوای مورد استفاده توسط افراد عضو در شبکه‌های اجتماعی که عمده آن را دو شبکه تلگرام و اینستاگرام تشکیل می‌دهد به این شرح است: ۲۲٫۴ درصد محتوای خبری و سیاسی؛ ۲۱٫۴ درصد محتوای تفریحی مانند جک و طنز و غیره؛ ۱۴ درصد محتوای ورزشی؛ ۱۱٫۴ محتوای جنسی؛۹٫۲ درصد محتوای علمی؛ ۷٫۵ محتوای آشپزی؛۱٫۲ محتوای دینی و۱۲٫۲ سایر انواع محتوا.

رابطه فضای مجازی و تشویش افکار عمومی

از نکات توصیفی درباره کم و کیف دسترسی مردم ایران به شبکه اینترنت که عبور کنیم، اولین سئوالی که در ذهن ایجاد می‌شود این است که چه نسبتی بین نکاتی که بیان شد و تشویش افکار عمومی وجود دارد؟ در پاسخ به این سئوال، لازم است به چند مطلب اشاره کنم:

یک. شما می‌دانید که در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، کشور ما به طور بی‌وقفه با شدیدترین و در عین حال، پیچیده‌ترین هجمه‌های فرهنگی، سیاسی و حتی اقتصادی روبرو بوده است و طبیعی است که دشمن از هر وسیله ارتباط جمعی، چه شبکه‌های متکثر و متنوع ماهواره‌ای و چه فضای مجازی برای گسترش و عمق‌بخشی به هجمه‌های خود استفاده کرده است. قبل از گسترش و عمومی‌سازی فضای مجازی در جهان و به تبع آن، در ایران، بیشترین تمرکز دشمن بر روی شبکه‌های ماهواره‌ای بود و در این مسیر، صدها شبکه ماهواره‌ای فارسی زبان اعم از خبری، تفریحی و حتی غیر اخلاقی ایجاد شد اما از آنجا که نصب تجهیزات دریافت شبکه‌های ماهواره ای در ایران غیر قانونی بود و نمی‌توانست پوشش فراگیری داشته باشد، و از آنجا که خیلی از این شبکه‌ها علاوه بر دسترسی‌های محدود، جذابیتی برای بخشی از مردم ایران نداشت، انتقال قسم عمده سرمایه‌گذاری‌ها به فضای مجازی که هم پوشش فراگیر ایجاد می‌کرد و هم جذابیت‌های فزاینده ای داشت، در دستور کار کشورهای غربی و در رأس آن‌ها امریکایی‌ها قرار گرفت.

من می‌خواهم این مطلب را  عرض کنم که شبکه‌های ماهواره ای، از طریق دستگاه تلویزیون که در نقطه مشخصی از منزل فرد نصب شده در دسترس قرار داشت و در خوش‌بینانه‌ترین شکل، در ساعتی از اوقات فراغت مشاهده می‌شد اما فضای مجازی، آن هم از طریق گوشی‌های هوشمند تلفن همراه، و با محوریت شبکه‌های اجتماعی، در هر حالی به جز زمان خواب، از فرد جدا نمی شود و می‌تواند امکان ارتباط به لحظه با فضای مجازی و به طور خاص یک شبکه اجتماعی را برای کاربر به وجود بیاورد؛ بنابراین باید توجه داشت که فضای مجازی و تحولات برق آسای فناوری‌های دسترسی و غیره، شرایط را برای هجمه دشمن از طریق فضای مجازی به شدت هموار و نتیجه بخش کرده است.

دو. واقعیت این است که در طول چهل سالی که از عمر انقلاب اسلامی سپری شده، دشمن از راه‌های مختلف برای ضربه زدن به جمهوری اسلامی استفاده کرده  است؛ از تشویق و تجهیز گروه‌های تروریستیِ تجزیه طلب و مزدور بیگانه، و ترورهای وسیع اعم از هدفمند و کور تا تحمیل جنگ ۸ ساله، از فشارهای به ظاهر بین المللی و وضع تحریم‌های گوناگون به ویژه تحریم اقتصادی تا جنگ رسانه ای و تهییج افکار عمومی علیه ایران. در حقیقت، غربی‌ها در یک دوره نسبتاً طولانی در همه روش‌هایی که علیه ایران به کار بسته بودند شکست خوردند و تدریجاً متوجه شدند که رمز اصلی شکست آنها، همراهی منحصربفرد مردم با حاکمیت، اعتماد بالا به مسئولان نظام، ایمان دینی و گفتمان و روحیه انقلابی است. بعد این ادراک مهم، بخش عمده سرمایه‌گذاری‌های دشمن به سمت عملیات روانی و زمینه سازی برای دیپلماسی عمومی در ایران متمرکز شد.

عملیات‌روانی در یک تعریف ساده عبارت است از استفاده دقیق و طراحی شده از تبلیغات و سایر امکانات به منظور تأثیرگذاری بر افکار، احساسات، تمایلات و رفتار مخاطبان در جهت دستیابی به اهداف مورد نظر. در واقع، غربی‌ها به این نتیجه رسیدند، از یک طرف، هیچ چیزی به اندازه دروغ پردازی، تعمیم افراطی، نامگذاری معکوس، شرطی سازی و متهم سازی و برچسب زنی به مسئولان جمهوری اسلامی،کلی بافی‌های کذب و فریبنده درباره شرایط کشور مانند ناکارآمدی نظام یا وجود فساد در عمق حکومت، استهزا و مسخره کردن و سرانجام تضعیف روحیه مردم و ایجاد فضای سراسری یأس و ناامیدی در کشور و از طرف دیگر، تضعیف ایمان دینی، تقید به شریعت و همچنین القاء پوچ و غیر عقلانی بودن آرمان‌ها، ارزشها و به طورکل روحیه انقلابی برای لطمه زدن و تحقق اهداف نهایی آنها یعنی براندازی جمهوری اسلامی ایران مفید و مؤثر نیست، با این ملاحظه که نسل‌های جدید در ایران از تجربه عینی و یا فهم کاملی از حقایق برخوردار نیستند. توجه داشته باشید که دیپلماسی عمومی هم نیازمند وجود یکسری بسترهاست که عملیات روانی می‌تواند این بسترها را فراهم کند تا جاییکه دولت بدسابقه و منفوری مانند دولت انگلیس تصور کند می‌تواند با ایجاد یک شبکه کاملاً تابلودار مانند بی. بی. سی فارسی، از دیوار حاکمیت برای اثرگذاری عمیق بر روی افکار عمومی مردم ایران استفاده کند چیزی که در گذشته مانند دهه ۶۰ و حتی ۷۰ زمینه آن مهیا نبود.

سه. تا اینجای بحث، تلاش شد اهمیت فضای مجازی برای عملیات روانی و دیپلماسی عمومی مشخص شود اما در اینجا قصد دارم به یک واقعیت دیگر اشاره کنم و آن، خواب آلودگی مسئولان کشور در مواجهه به موقع، قوی و هوشمندانه با فضای مجازی بود. در حقیقت، در شرایطی که فضای مجازی با محوریت شبکه‌های اجتماعی روز به روز در ایران نفوذ بیشتری پیدا می‌کرد، مسئولان کشور درک صحیحی از نقش حیاتی فضای مجازی برای کشور نداشتند و زمانی هم که رهبر بزرگوار انقلاب دستور تشکیل شورای عالی فضای مجازی، جبران عقب ماندگی‌ها و مواجهه مبتکرانه با فضای مجازی را صادر می‌کنند، عده ای از مسئولین به جای استفاده از فرصت دستور مقام معظم رهبری، وارد یکسری نزاع‌های کودکانه و یا ترجیح منافع جناجی به منافع ملی می‌شوند که متأسفانه هنوز هم در ابعادی متفاوت ادامه دارد.

خب، این خواب آلودگی و این بی‌عنایتی به روشنگری‌ها و حتی دستورات حیاتی رهبر بزرگوار انقلاب چه نتیجه‌ای را به دنبال داشت؟ نتیجه این شد که دشمن با سوء‌استفاده از یله و رها بودن فضای مجازی در کشور و به بیان دیگر، با بهره‌گیری از سیاست‌زدگی و بلاهت برخی مدیران، بتواند بخش اعظم فضای مجازی کشور را به تصرف خود در آورد به طوری که یک پیام رسان وابسته به رژیم صهیونیستی یعنی تلگرام موفق می‌شود ظرف سه – چهار سال با نفوذ منحصربفرد در ایران، نه فقط زمینه جمع آوری انبوهی از اطلاعات گرانقیمت از کشور را برای سرویس‌های جاسوسی دشمن فراهم کند، بلکه با نفوذ در جیب پیراهن بیش از ۴۵ میلیون ایرانی، بی اعتنا به قوانین کشور و بدون آنکه برای شرط گذاری‌های مدیران وزارت ارتباطات و سایر دستگاه‌های مسئول، پشیزی ارزش قائل شود، مدیریت افکار عمومی در ایران را به دست بگیرد. البته معمولاً یک سئوال در اینجا مطرح می‌شود و آن اینکه آیا علی الاصول پیام رسان تلگرام و یا اینستاگرام می‌توانند بدون حمایت زیرساختی و فنی دولت ایران به این میزان نفوذ در ایران دست پیدا کنند؟ پاسخ این است که خیر؛ طبق گزارش‌های مسئولین، پیام رسان تلگرام، قبل از فیلترشدن، بیش از ۶۰ درصد از پهنای باند ایران را به خود اختصاص داده بود و این پهنای باند نمی‌توانست جز از طریق دولت به آن اعطاء شود.

چهار. کمی فکر کنید ببینید مگر دشمن احمق است که از چنین فرصت طلایی‌ای برای عملیات روانی در ایران استفاده نکند؟ طبیعی است که استفاده می‌کند و نتیجه استفاده از آن در اغتشاشات دی ماه سال ۹۶ کاملاً روشن می‌شود. امروز اسنادی هست که نشان می‌دهد، نه فقط آن اغتشاشات از سوی دشمن در بیرون مرزها طراحی و مدیریت شده است، بلکه خود دشمن اذعان می‌کند، هم نتیجه داده کاوی‌های رباتیک در مخازن اطلاعاتی عظیم تلگرام در طراحی اغتشاشات نقش داشته، و هم شبکه تلگرام کانون اصلی مدیریت اغتشاشات بوده است. شاید همین موضوع منجر شد که دولت پس از فیلتر چند روزه تلگرام در دی ماه سال ۹۶، ضرورت رفع انحصار از پیام رسان تلگرام را مطرح کند و در نهایت، در اوائل امسال، پیام رسان تلگرام با حکم قضایی فیلتر شود.

پس از فیلتر تلگرام، همه ذهن‌ها به سمت پیام رسان‌های ایرانی سوق پیدا کرد اما طبیعی بود که عدم سرمایه‌گذاری‌های قبلی و یا بهتر بگویم، بی‌اعتقادی خیلی از مدیران به امکان بهره‌مندی از پیام‌رسان‌های داخلی قوی، پیام رسان‌های ایرانی را قد کوتاه نگه داشته باشد؛ با این حال، در این چند ماهی که از فیلتر تلگرام سپری شده است مشخص شد اگر پیام‌رسان‌های ایرانی از سوی مسئولین تحقیر نشوند، بلکه به نحو عادلانه و واقعی حمایت شوند و یک- دهم خدمتی که دولت از طریق اختصاص پهنای باند ملی به گسترش تلگرام در ایران کرد، به این پیام رسان‌ها بکند، کشور ما می‌تواند مانند چین اعتماد عمومی نسبت به کارایی پیام رسان‌های داخلی را جلب کند و پیام رسان‌های خارجی که عمدتاً نقش دستگاه عملیاتی دشمن در داخل را بازی می‌کنند را کنار بزنند؛ هرچند باز هم به دلایل عمدتاً سیاسی این اتفاق در ایران نیفتاده و عده ای همچنان به دنبال باز کردن راه‌های جدید برای ورود مجدد و البته کمی متفاوت تلگرام در ایران با نام‌ها و نقاب‌های دیگر هستند که در جای خود نیازمند بحث و بررسی است.

پنج. روشن است که همه عامل هموار شدن مسیر عملیات روانی به بسترهای فنی مساعد و فقدان دیوارهای امنیتیِ نفوذ ناپذیر و امثال این‌ها ختم نمی شود و جدای از مباحث فنی و اهمیت انکار ناپذیر آن، یک بحث مهم تر، مواجهه محتوایی با عملیات روانی است. همانطور که اشاره شد، دشمن با دروغ پردازی‌های وسیع و تعمیم دهی‌های باطل، به دنبال تخریب اعتماد عمومی به مسئولان کشور است اما پاسخ صحیح، قانع کننده و در عین حال، هنرمندانه ای از سوی مسئولینی که قربانی این دروغ سازی‌ها شده اند تولید و در همان ابعاد منتشر نمی‌شود. اصل کارآمدی نظام جمهوری اسلامی و خدمات خیره کننده آن در طول این چهل سال با وارونه سازی زیر سئوال می‌رود و حتی نقاط قوت نظام به نقطه ضعف تبدیل می‌شود اما مراکز فرهنگی در ایران به دلیل ضعف مدیریت یا نبود امکانات لازم سکوت می‌کنند؛ ارزش‌ها و مقدسات اسلامی یکی- یکی مورد هجمه و تمسخر قرار می‌گیرد و باز مجموعه‌های مسئول پاسخ درخوری تولید نمی‌کنند؛ آرمان‌های انقلاب با مباحثی غیر منطقی زیر سئوال می‌رود اما عکس‌العمل شایسته‌ای لااقل در حد همان هجمه دشمن مشاهده نمی شود و صحنه برای یکه تازی دشمن در عملیات روانی در ایران خالی می‌شود و این قضیه به جز برخی استثناها، همان طور ادامه دارد.

شش. بعد از این مقدمه چینی‌ها، بحث اصلی من این است که امروز افکار عمومی در ایران عمدتاً از طریق فضای مجازی و در فضای مجازی با محوریت پیام‌رسان‌ها یا شبکه‌های اجتماعی دچار لطمات جدی شده و دشمن توانسته برنامه خود را در جهت تشویش افکار عمومی به همان معنایی که در ابتدای جلسه عرض کردم تا حد قابل توجهی پیاده کند. من تا الان مفصل درباره آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد، مفاسد اخلاقی، طلاق، حاشیه نشینی و غیره صحبت کرده ام اما نکته مهم اینجاست که هیچ آسیب اجتماعی ای به اندازه این آسیب یعنی تشویش افکار عمومی فلج کننده نیست. حتی شما اگر بخواهید مواجهه موفقی با اعتیاد یا با طلاق و حاشیه نشینی داشته باشید، مطمئن باشید تا وقتی نتوانسته باشید مدیریت افکار عمومی را از دست دشمن خارج کنید و مبتنی بر حقیقت و حقیقت گرایی، آرامش لازم را در افکار عمومی بوجود بیاورید، برنامه‌های شما به سرانجام لازم نخواهد رسید. شاید این تمثیل خالی از فایده نباشد که اگر شما به دنبال پرورش ماهی در یک استخر بزرگ باشید، اما سموم وارد شده در آب استخر را از بین نبرید، هر قدر هم که اقدامات بعدی شما حرفه ای انجام شود، در این استخر ماهی پرورش پیدا نخواهد کرد و سموم موجود در آب، اجازه زنده ماندن بچه ماهی‌ها را نخواهد داد.

منطق کنترل و مدیریت فضای مجازی

سوال دیگری که در اینجا ذهن برخی را با خود درگیر می‌کند، نسبت محدودسازی یا کنترل فضای مجازی اعم از شبکه‌های اجتماعی و غیره با آزادی و حقوق اساسی انسان است که لازم می‌دانم در این زمینه هم به چند نکته مهم اشاره کنم :

اولاً، در لیبرال‌ترین کشورهای جهان هم اصلی به نام صیانت از مصالح و خیر عمومی، ایجاد محدودیت و کنترل در قالب فیلترینگ و غیره را توجیه می‌کند لذا شما در کمتر کشوری از کشورهای غربی مشاهده می‌کنید از فیلترینگ و سایر عناصر کنترل کننده استفاده نشود، هرچند به میزانی که تعریف ما با غرب از مصلحت و خیر عمومی متفاوت است، مصادیق محتوای مضر و غیر مضر نیز تغییر می‌کند لذا ممکن است چیزی در ایران به عنوان مصداق محتوای مضر برای عموم فیلتر بشود که در غرب نشود هرچند به شما بگویم که در همه دنیا، با هر طرز تفکری، چیزی‌های مشترک وجود دارد که همه کم و بیش به مضر بودن آن باور دارند و اینگونه نیست که مثلاً ما و غرب در تشخیص مصادیق عکس همدیگر فهم و سپس عمل کنیم. مثلاً همه عقلای عالم امروز قبول دارند که دسترسی کودکان و نوجوانان به محتوای ضد اخلاقی مضر است و باید جلوی آن رسماً و با قاطعیت گرفته شود هرچند ما دایره محتوای ضد اخلاقی را وسیع تر می‌دانیم و معتقدیم این جلوگیری، شامل همه گروه‌های سنی می‌شود و اختصاصی به کودک و نوجوان ندارد.

ثانیاً، آیا کرامت انسانی یا برخورداری انسان از شعور و آگاهی می‌تواند دلیلی بر در دسترس قرار گرفتن سموم خطرناک یا سلاح‌های تخریب گر برای عامه مردم باشد؟ فکر نمی کنم پاسخ هیچ صاحب عقلی به این سئوال مثبت باشد چراکه میلیون‌ها نمونه عینی وجود دارد که حتی انسان‌های ظاهر الصلاح، تحصیل کرده و غیره، از سموم خطرناک یا سلاح و امثالهم علیه خود و دیگران استفاده کرده اند و لطمات جبران ناپذیری را به جامعه زده اند لذا شما حتی به داروخانه هم که می‌روید و بدون نسخه معتبر پزشک، داروی حساسی را مطالبه می‌کنید، متصدی فروش دارو صرف نظر از اینکه شما چه کسی هستید و در چه رتبه علمی و اجتماعی ای قرار دارید از تحویل آن دارو به شما پرهیز می‌کند و شما هم از کار متصدی داروخانه تلقی شکسته شدن کرامت انسانی و یا توهین به شعور خودتان را نمی کنید بلکه انتظار دارید اگر فرزند دلبندتان بدون نسخه از داروخانه ای یک داروی حساس را مطالبه کرد، داروخانه از فروش آن دارو به فرزندتان با قاطعیت خودداری کند تا خطری از ناحیه مصرف بدون نسخه آن دارو متوجه او نشود. همین الان ببینید درباره فروش آزاد سلاح در امریکا چه بحث‌هایی در امریکا هست؟ در حالی که هر روز خبری از به رگبار بسته شدن عده ای بیگناه توسط جوانی روان پریش یا مست در محیط‌های عمومی به ویژه مدارس و دانشگاه‌ها منتشر می‌شود، چقدر نخبگان امریکایی ادامه این روند را عاقلانه می‌دانند؟ بنابراین، کنترل فضای مجازی البته به صورت صحیح و قانونمند مغایرتی با کرامت انسانی و یا حقوق مسلم او ندارد.

ثالثاً، به همان میزان که آلودگی‌های اخلاقی در فضای مجازی خطرناک است، منحرف کردن افکار عمومی از حقایق اجتماعی، قلب و وارونه‌سازی واقعیت‌ها و سلب اعتماد و آرامش مردم در عرصه مدیریت اجتماعی خطرناک است و لذا خیلی طبیعی است که هر دستگاه مدیریتی برای صیانت از افکار عمومی نسبت به مسیر تبادل اطلاعات در جامعه حساس باشد و زمانیکه دشمن به دنبال استفاده از این مسیر برای ضربه زدن به کشور است، با ابتکار عمل دشمن را از این مسیر دور کند. حتی در عرصه اقتصادی که امروز از ساحت سیاسی قابل تفکیک نیست، شما ملاحظه کنید، شایعات و دروغ پردازی‌ها تا چه حد می‌تواند در ایجاد چالش‌های افتصادی مؤثر باشد. در همین ماه‌های اخیر به وضوح مشاهده کردیم، در حالی که هنوز هیچ تحریم تازه‌ای از سوی امریکا علیه ایران اعمال نشده است، و نفت کشور با ۲۰ دلار بالاتر از نرخ مصوب در قانون بودجه کشور به فروش می‌رسد، با یک مهندسی فریبکارانه، قیمت ارز و سکه در ایران به چندین برابر واقعی خود می‌رسد و حیات اقتصادی بسیاری از مردم خصوصاً کسبه را به خطر می‌اندازد.

رابعاً، آزادی در فضای مجازی صفر و صدی نیست. در واقع، مطالبه آزادیِ مطلق دیگر بر روی کاغذ هم نشانه نادانی است و همه می‌دانند که برای صیانت از آزادی و عدم رویش خودکامگی از درون آن، باید با اتکاء به عنصری به نام مصالح و خیر عمومی، به آزادی چارچوبی قانونی داد. البته این قانون می‌تواند حداقلی یا حداکثری حافظ و مدافع مصالح و خیر عمومی باشد لکن روشن است که هر میزان مصالح و خیر عمومی به اسم آزادی نادیده گرفته می‌شود، و از این طریق عدالت و اخلاق به حاشیه می‌رود، نفس آزادی واقعی هم به شماره می‌افتد هرچند ممکن است صورت آزادی به شکل بزک کرده ای سرحال و قبراق نشان داده شود. در اینجا یک سئوال مهم مطرح می‌شود که منبع درک مصالح و خیر عمومی چیست؟ آنچه مسلم است پاسخ ما و غرب به این سئوال یکسان نیست. ما منبع معرفی مصالح و خیر عمومی را دین می‌دانیم و غرب قرارداد اجتماعی و سپس آرای عمومی، چالش اصلی در اینجاست که قرارداد اجتماعی- که جلسات قبل درباره آن صحبت کردیم-  یا آرای اکثریت- یعنی نصف به علاوه یک- در تشخیص «حق» قابل اتکاست؟

رابطه ظرف و مظروف در فضای مجازی

یکی از مباحث فریبنده‌ای که این روزها مطرح است، خنثی بودن ظروف رسانه ای مانند پیام رسان‌هاست. البته واقعیت خنثی بودن یک ظرف رسانه ای را مطلقاً ناممکن نمی دانم اما ساده انگاری است که تصور شود جهان بینی‌ها در فرم‌ها غایبند و محتوا را به حال خود رها می‌کنند؛ اما صرف نظر از بحث تأثیر جهان بینی خالق یک فناوری در متن یک فناوری و امکان یا عدم امکان غلبه بر آن، هر نوع ظرف رسانه ای به صرف ادعای بی طرفی، در عمل بی طرفانه عمل نمی کند. برای مثال، همین شبکه تلگرام که در سال‌های اخیر همواره با ژست‌های گوناگون مدعی بی طرفی خود بوده است، بر حسب تفکر کلانی که پشت آن قرار دارد، به شکل نانوشته ای از مظروفِ مطلوب خود حمایت می‌کند.

در چنین شرایطی است که تلگرام از فعالیت‌های کانال‌های وابسته به گروه‌های تروریستی که دستشان تا آرنج در خون مردم بی گناه فرو رفته است، به اسم آزادی دفاع می‌کند. بنابراین، تاکید بنده این است که در فضای رسانه ای یا فضای تبادل اطلاعات، خیلی اوقات ظرف و مظروف، یا سرویس و محتوا دو روی یک سکه اند و نمی توان به صرف اینکه کسی بگوید سرویس‌ها بی طرفند و یا شما‌ها دچار توهم توطئه هستید، مردم را با همه دارایی شان در آغوش سرویس‌ها انداخت.

البته ممکن است از آنچه بنده در اینجا بیان کردم اینگونه برداشت شود که نگاه ما به فضای مجازی تهدید محور است این در حالی است که بنده چنین نظری ندارم بلکه معتقدم تهدیدزا یا فرصت زا بودن فضای مجازی یا همین پیام رسان‌ها به شدت به تفکر و به بنیه سخت افزاری و نرم افزاری کشور وابسته است. اگر تفکر پیشرو و بنیه قوی ای داشته باشیم فضای مجازی فرصت ساز خواهد شد و اگر تفکر ارتجاعی و بنیه ضعیفی داشته باشیم، فضای مجازی تهدیدزا خواهد بود. به بیان دیگر، چنانچه بنیه فنی و محتوایی کشور ما در این زمینه تقویت شود و بتوانیم با طراحی و پیاده سازی یک مواجهه فعال و مبتکرانه، امکان غلبه فرصت‌های فضای مجازی بر تهدیداتش را ایجاد کنیم، همه خواهند دید که فضای مجازی در ایران صدها برابر آن چیزی که بعضی‌ها در شرایط فعلی به عنوان فرصت از آن اسم می‌برند، برای مردم ما فرصت زاست که بحث در این زمینه را به وقت دیگری مؤمول می‌کنم.

اسلام و تأکید بر سالم‌سازی فضای تبادل اطلاعات

از آنجا که بحث ما اسلامی است، من لازم می‌دانم در زمینه سلامت فضای رسانه یا به تعبیر دقیق تر، فضای تبادیل اطلاعات، به برخی آیات و روایت اشاره کنم. هدف از این اشارات این است که بدانیم موضوع سالم سازی فضای تبادل اطلاعات و مقابله با تشویش افکار عمومی بیش از اینکه یک ضرورت عرفی باشد، یک تکلیف اسلامی است. البته من به دنبال درگیرسازی ذهن شما با نگاه اسلامی هستم نه ارائه یک مدل.

حضرت امام جواد(ع) می‌فرمایند: «مَن أصغى إلى ناطِقٍ فَقَد عَبَدَهُ؛ فإن کانَ النّاطِقُ عَنِ اللهِ فَقَد عَبَدَ اللهَ، و إن کانَ النّاطِقُ یَنطِقُ عَن لِسانِ إبلیس فَقَد عَبَدَ إبلیسَ» یعنی هرکس به حرفهای سخنرانی گوش سپارد ( و علاقمند و متمایل به او باشد ) بنده او شده است؛ پس اگر آن سخنور از خدا ( و معارف و احکام او ) سخن بگوید، شنونده، خدا را عبادت کرده است، و اگر آن فرد از زبان شیطان ( و هوى و هوس ) سخن بگوید، شیطان را بندگی نموده است.( تحف العقول، حسن بن شعبه حرّانى‏، ص ۴۵۶ ) پس همانطور که ملاحظه می‌کنید، اسلام برای یله و رها بودن در فضای مجازی و نشستن پای هر سایت یا کانالی منطقی قائل نیست و مهم، محتوا و جهت گیری محتوایی و اطمینان کاربر از شیطانی نبودن آن است.

همچنین در سوره حجرات آیه ۶ می‌فرماید: «یا أَیّهَا الّذینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیّنُوا أَنْ تُصیبُوا قَوْمًا بِجَهالَهٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمینَ» یعنی ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر شخص فاسقی خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق کنید؛ مبادا در صورت عمل کردن بدون تحقیق، به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید! باز همانطور که ملاحظه می‌کنید، از نظر اسلام، مؤمن نباید در برابر اخباری که به او می‌رسد منفعل باشد و بدون بررسی این اخبار را مبنای فکر و رفتار خود قرار دهد چیزی که متأسفانه امروز کمتر شاهد آن هستیم.

یکی از عرصه‌هایی که قرآن مجید با تمام قاطعیت در آن ورود کرده است، عرصه شایعه پراکنی به خصوص در امور حیاتی جامعه اسلامی است. برای نمونه قرآن در سوره احزاب آیه ۶۰ و ۶۱ می‌فرماید : «لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الّذینَ فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدینَهِ لَنُغْرِیَنّکَ بِهِمْ ثُمّ لا یُجاوِرُونَکَ فیها إِلاّ قَلیلاً مَلْعُونینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا و …» یعنی اگر منافقان و بیمار دلان و آنها که اخبار دروغ و شایعات بی اساس در مدینه منتشر می‌کنند، دست از کار خود برندارند، تو را بر ضدّ آنان می‌شورانیم. سپس جز مدت کوتاهی نمی توانند در کنار تو در این شهر بمانند و از همه جا طرد می‌شوند و هر جا یافته شوند، دستگیر خواهند شد و … البته این برخورد شأن نزول مشخصی دارد اما حاکی از موضع کلان اسلام با پدیده شایعه سازی آن هم در مسائل حیاتی نظام اسلامی است.

در ماجرای افک که منافقین کوردل وارد فاز ترور شخصیت پیامبر (ص) از طریق هتک حرمت یکی از همسران پیامبر اکرم (ص) شدند، قرآن مجید در سوره نور آیات ۱۵ تا ۱۷، با مؤمنین برخورد توبیخی دارد و می‌فرماید : «لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنّ الْمُۆْمِنُونَ وَ الْمُۆْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْرًا وَ قالُوا هذا إِفْکٌ مُبینٌ… إِذْ تَلَقّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّنًا وَ هُوَ عِنْدَ اللّهِ عَظیمٌ وَ لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما یَکُونُ لَنا أَنْ نَتَکَلّمَ بِهذا سُبْحانَکَ هذا بُهْتانٌ عَظیمٌ. یَعِظُکُمُ اللّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِنْ کُنْتُمْ مؤمنین» یعنی به خاطر بیاورید زمانی را که این شایعه را از زبان یکدیگر می‌گرفتید … و با دهان خود سخنی می‌گفتید که به آن یقین نداشتید و آن را کوچک می‌پنداشتید؛ در حالی که نزد خدا بزرگ است. چرا هنگامی که آن را شنیدید،  نگفتید ما حق نداریم که به این سخن تکلم کنیم؟ خداوندا! منزهی تو. این بهتان بزرگی است. خداوند، شما را اندرز می‌دهد که هرگز چنین کاری را تکرار نکنید، اگر ایمان دارید. در واقع، این آیه شریفه نشان می‌دهد که سکوت و بی تفاوتی در قبال تولید و توزیع شایعات به ویژه شایعاتی که در درون آن یکسری اتهامات یا بهتان‌های بزرگ جا گرفته است، چه گناه بزرگی است چه رسد به اینکه کسی بخواهد آن شایعات را بازنشر هم بکند!

در جای دیگر یعنی سوره نساء آیه ۸۳  قرآن مجید ضمن پرده برداری از رفتار افراد سست ایمان می‌فرماید : «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ اْلأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدّوهُ إِلَی الرّسُولِ وَ إِلی أُولِی اْلأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الّذینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتّبَعْتُمُ الشّیْطانَ إِلاّ قَلیلاً» یعنی و هنگامی که خبری از پیروزی یا شکست به آنها برسد، ( بدون تحقیق ) آن را شایع می‌سازند؛ در حالی که اگر آن را به پیامبر و پیشوایان که قدرت تشخیص کافی دارند، بازگردانند، از ریشه‌های مسائل آگاه خواهند شد و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز عده کمی همگی از شیطان پیروی می‌کردید.

اگر در عرصه تبادل اطلاعات، به ویژه در جایی که ورود نقادانه داریم به دنبال یک اصل اسلامی روشن هستیم، قرآن مجید در سوره نساء آیه ۸۴ این اصل را بیان می‌فرماید : «لا یُحِبّ اللّهُ الْجَهْرَ بِالسّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّ مَنْ ظُلِمَ وَ کانَ اللّهُ سَمیعًا عَلیمًا» یعنی خداوند دوست ندارد کسی با سخنان خود بدی‌ها را اظهار کند، مگر آن کسی که مورد ستم واقع شده باشد. خدواند شنوا و داناست. همانطور که ملاحظه می‌کنید، هیچ توجیهی برای بدگویی‌های رسانه ای یا بازتولید بدی‌ها در فضای مجازی که برای بعضی به یک رویه عادی تبدیل شده است وجود ندارد و تنها یک استثناء در این زمینه وجود دارد و آن در جایی است که شما به دنبال مقابله با یک ظلم هستید هرچند خود ظلم و ظالم هم تعریف شرعی دارد.

بنا بر آنچه در این قسمت بیان شد، اعضا جامعه اسلامی و کل سیستم مدیریتی کشور، باید مراقب خوراکی که در فضای مجازی مصرف می‌شود و تبعات روحی آن باشند. از طرف دیگر نه تنها مسلمانان نباید خود را وارد تبادلات مخرب اطلاعات بکنند، بلکه باید نسبت به بازتولید و بازنشر شایعات و اخبار دروغ حساس باشند و از کنار آن بی تفاوت عبور نکنند. مسأله مهم تر، لزوم مواجهه قاطع دولت اسلامی با موتورهای تولید کننده شایعه و دروغ است. در واقع، دولت اسلامی باید بوسیله از کار انداختن این موتورها که منشأ آن منافقین و دشمنان اسلام هستند، از سلامت فضای تبادل اطلاعات در جامعه اسلامی سرسختانه صیانت کند.

راهکارهای اساسی برای پیشگیری از تشویش افکار عمومی در فضای مجازی

من هم برای پیشگیری و هم مقابله با تشویش افکار عمومی حرف‌های مهمی دارم که به دلیل ضیق وقت، در اینجا فقط به راهکارهای اساسی برای پیشگیری اشاره می‌کنم :

یکم. خلق فضای مجازی داخلی

امروز از فضای مجازیِ داخلی تعابیر گوناگونی وجود دارد. اینترنت ملی یا شبکه ملی اطلاعات تعابیری است که زیاد تکرار می‌شود. آنچه مسلم است ایجا یک قلمرو بومی برای فضای مجازی در جهت صیانت از مصالح و منافع عمومی آن هم مبتنی بر احکام و ارزش‌های اسلامی چیزی نیست که بتوان از کنار آن به سادگی عبور کرد. البته اگر اصل وجود فضای مجازی داخلی را قبول کنیم، مهم ترین سئوال مربوط به مختصات آن است. بنده در همین حد عرض می‌کنم که فضای مجازی داخلی باید به گونه ای خلق و مدیریت شود که اگر به هر دلیل، شبکه جهانی اینترنت به روی کشوری مانند کشور ما- که در معرض توطئه‌های نظام سلطه قرار دارد- بالکل قطع شد، کوچک ترین اختلالی در مناسبات درون مرزی در عرصه فضای مجازی مانند دولت الکترونیک به معنای مصطلح، تبادلات پولی و بانکی، بانک‌های اطلاعاتی، سامانه‌های ارتباطاتی و غیره بوجود نیاید. البته کسی تصور نکند که فلسفه خلق فضای مجازیِ داخلی، بریدن از شبکه جهانی اینترنت و محروم کردن مردم از مزیت‌های بی شمار آن است، بلکه اتفاقاً یکی از پیچیده ترین بخش‌های فضای مجازی داخلی، تعبیه دروازه‌های هوشمند برای رفت و آمد به شبکه جهانی اینترنت است، دروازه‌هایی که بر اساس مصالح و منافع عمومی باز و بسته شود.

دوم. خوداتکایی و بازیگری

واقعیت این است که فضای مجازی در ساحت جهانی، میدان مساعدی برای بازیگریِ بازیگران بزرگ است و این بازیگران بزرگ هستند که قوانین این فضا را تعیین می‌کنند. از طرف دیگر، اگر بازیگری بزرگ شد، محدود کردن آن در مرزهای داخلی ممکن نیست و این بازیگر حتماً وارد میدان‌های فرامرزی خواهد شد. در اینصورت چه ایرادی دارد ما به عنوان یک جامعه اسلامی، فرصتی را مهیا کنیم که شرکت‌های ایرانی تدریجاً به بازیگران بزرگ در فضای مجازی تبدیل شوند و حتی با عبور از مرزهای کشور، در سطح جهانی به قدرتی تعیین کننده تبدیل شوند؟ اگر باور به امکان تبدیل شرکت‌های ایرانی به قول‌های فضای مجازی دنیا وجود داشته باشد، و متناسب با آن سرمایه گذاری شود شرکت‌های ایرانی، هم به نیازهای داخلی پاسخ خواهند داد، و هم انحصار شرکت‌های امریکایی در این میدان را خواهند شکست. برای نمونه، در همین چند ماهی که تلگرام در ایران فیلتر شده است و میدان غیر طبیعی و انحصاری به میدان رقابتی مبدل شده است، پیام رسان‌های ایرانی با همه مضایقی که با آن روبرو بوده و هنوز هم هستند، ظرف کمتر از ۳ ماه، ۱۰ میلیون از جمعیت کشور را جذب خود کرده اند و این رقم کمی نیست. مطمئن باشید اگر دولت از چند سال پیش از پیام رسان‌های ایرانی حمایت کرده بود، الان، مانند چین که پیام رسان وی چت عمده نیازهای مردم چین را تأمین می‌کند، یکی از پیام رسان‌های برتر ایرانی جای تلگرام در ایران را کاملاً گرفته بود.

سوم. باز کردن چتر قانون در فضای مجازی

نو بودن فضای مجازی و خروج اختیار آن از دست دولت‌ها نباید به معنای حاکمیت بی قانونی در فضای مجازی تلقی شود. فضای مجازی چه در امور سخت افزاری و چه در امور نرم افزاری، زمانی به سود یک ملت است که مغایرتی با قانون نداشته باشد و مأمورین قانون از انجام نظارت‌های قانونی بر روی آن عاجز نباشند. حتی اگر یک سرویسی از خارج از کشور به داخل کشور راه پیدا کند، کمترین شرط ادامه فعالیت آن قرار گرفتن در زیر چتر قانون است چیزی که پیام رسانی مانند تلگرام حاضر به قبول آن در کشور ما نشد.

چهارم. ایجاد آبشارهای محتوایی

مواجهه با فضای مجازی نباید از قانون جنگل تبعیت کند. در واقع، آنچه در جنگل حکمفرماست، قانون جذب و دفع طبیعی است که البته هم می‌تواند به رشد جنگل کمک کند و هم به هجمه آفات و نابودی جنگل منجر شود. آنچه مسلم است، فضای مجازی نیازمند مدیریت است و این مدیریت حتماً شامل بسترسازی برای تولید محتوای خوب و نافع هم می‌شود. من معتقدم، نه تنها باید بسترهایی را برای تولید محتوا توسط بخش خصوصی ( مبتنی بر قواعد عرضه و تقاضا و چرخه اقتصادی ) مهیا کرد، بلکه دولت هم موظف است برای غلبه محتوای سالم و نافع بر محتوای غیر نافع یا خنثی، نسبت به ایجاد بسترهای هدفمند برای تولید محتوا و رشد فرهنگ عمومی اقدام کند چیزی که من سرجمع از آن به آبشار محتوا تعبیر می‌کنم. آبشار محتوا یعنی ورود پرحجم و پرخروش محتوای سالم و نافع در فضای مجازی نه یک تولید کم رمق و بی اثر.

پنجم. تربیت اجتماعی بهره‌گیری از فضای مجازی

از تربیت اجتماعی برای بهره گیری از فضای مجازی به ارتقاء سواد رسانه ای نیز تعبیر می‌شود اما من ترجیح می‌دهم به جای سواد و آگاهی، از تربیت استفاده کنم. در حقیقت، زمانی می‌توان به مقاومت مردم در برابر هجمات دشمن و حتی آفات طبیعی مطمئن بود، که آنها را با تربیت صحیح در برابر این هجمات مصونیت داد. امروز بخش مهمی از قربانیان فضای مجازیِ آشوبزده، کسانی هستند که تحت دایره تربیت اجتماعی برای ورود به این فضا قرار نگرفته اند. توجه داشته باشید که یکی از عوامل اصلی تبدیل فرصت‌های فضای مجازی و پیام رسان‌ها به تهدید، بی اعتنایی کشور به تربیت اجتماعی در این عرصه است بطوریکه در سال‌های اخیر، آموزش و پرورش هیچ سهم مناسبی را به این موضوع در مدارس اختصاص نداده است.

ششم. گرفتن بهانه‌های تشویش افکار عمومی از دشمن

هر چند دشمن منتظر بهانه نمی ماند و خودش رأساً بسترهایی را برای عملیات روانی بوجود می‌آورد اما نباید تردید کرد مانند مگس که بر روی آلودگی و زخم می‌نشیند، دشمن هم فرصتی بهتر از بهانه‌هایی که خود ما با اشتباهات و ناشی گری‌های خود ایجاد می‌کنیم برای عملیات روانی پیدا نمی کند. بنابراین وجود هوشمندی در برابر دشمن و گرفتن بهانه‌های گوناگون از آن و از همه مهم تر، ایجاد هماهنگی و انسجام در تولید و توزیع اطلاعات مرتبط با امر اجتماعی، یکی از راه‌های مؤثر برای خنثی سازی عملیات روانی دشمن محسوب می‌شود.
منبع:فارس