دعای امام رضا (ع) برای احیاگران امر اهل بیت (ع)

پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله العظمی صافی گلپایگانی به مناسبت میلاد امام رضا (ع) حدیثی از امام رضا (ع) را با شرح مرحوم آیت الله العظمی صافی گلپایگانی بازنشر کرده که در ادامه تقدیم مخاطبان می شود.

کد خبر: ۱۳۳۱۶۸

دوشنبه - ۱۵ ارديبهشت ۱۴۰۴ / 15 February 1404

عقیق: پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله العظمی صافی گلپایگانی به مناسبت میلاد امام رضا (ع) حدیثی از امام رضا (ع) را با شرح مرحوم آیت الله العظمی صافی گلپایگانی بازنشر کرده که در ادامه تقدیم مخاطبان می شود.

«در کتاب شریف و گرانسنگ عیون اخبار الرضا علیه آلاف التحیه و الثناء، محدّث جلیل و شیخ اعظم صدوق رضوان الله تعالی علیه از عبدالسّلام بن صالح هروی روایت می کند که امام رضا علیه السلام فرمود:

«رَحِمَ اللهُ عَبداً أحیی أمرَنا؛ فَقُلتُ لَه: وَ کَیفَ یُحیی أمرُکُم؟ قَال: یَتَعَلَّم عُلُومَنا وَ یُعَلِّمُها النَّاسَ، فَإنَّ النَّاسَ لَو عَلِمُوا مَحَاسِنَ کَلامِنا لَاتَّبَعُونَا؛

خدا رحمت کند بنده ای را که امر ما را زنده می نماید. عبدالسّلام می گوید: من گفتم: چگونه امر شما را زنده نماید؟ فرمود: علوم ما را فرا بگیرد و آنها را به مردم بیاموزد که اگر مردم، محاسن و زیبائی های کلام ما را بدانند از ما پیروی می کنند.»(۱)

پیرامون این حدیث شریف به دو نکته اشاره می شود:

* لزوم حفظ و نشر معارف

اهمّیّت نقل احادیث، و بیان معارف و رساندن کلمات و علوم ائمّه طاهرین علیهم السّلام به مردم که در این صورت از آن تعبیر به احیاء امر آنها شده است، احیاء امر آنها، احیاء راه و روش، و شأن و دعوت و هدایت آنها است، که باید زنده بماند، و زنده ماندن آن، به یادگرفتن سخنان و علوم و معارف ایشان، و ضبط و حفظ و ثبت در کتاب، و نشر و رساندن آن، به دیگران است. در واقع، روایت حدیث، ادامه کار و مأموریّت آن بزرگواران، و استمرار هدایت ایشان است.

* نقش محدّثان در نشر معارف

اگر حفظ حدیث، و نقل روایات، و زحمات محدّثین نبود، این علوم بی پایان ائمّه (علیهم السّلام) در رشته های گوناگون حیات ظاهری، و معنوی، و دنیوی، و اخروی باقی نمی ماند، و امروز به صورت بزرگترین و عالی ترین ثروت ها، و ذخایر علم، و معرفت، و کتاب های مدوّن و مکتوب، مثل کافی و استبصار و تهذیب و من لایحضره الفقیه، و بالأخره بحار الأنوار، در اختیار ما قرار نداشت.

نقش محدّثین پس از ائمّه (علیهم السّلام) در حفظ آثار وحی، و رسالت پیامبر عظیم الشّأن خدا حضرت خاتم الأنبیاء (صلّی الله علیه وآله و سلّم) بیش از نقش هر قشر و صنفی است.

تشویق و توصیه به حفظ حدیث، و روایت و رساندن آن به دیگران، مورد عنایت خاصّ رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بوده، و همان حدیث معروف در تأکید آن حضرت بر ضبط حدیث و روایت آن کافی است، که فرمود:

«نَضَّرَ اللهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ یَسمَعها فَکَم مِن حَامِلِ فِقْهٍ غَیرَ فَقِیهٍ وَ کَم مِن حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْه»(۲)

یعنی: خداوند با طراوت و شاداب و سرزنده قرار دهد بنده ای را که مقاله و گفتار مرا بشنود، و آن را حفظ و نگاه بدارد، و به کسی که آن را نشنیده است، برساند. پس بسا حمل کننده فقهی که خود فقیه نباشد، و بسا حمل کننده و رساننده فقه به سوی کسی که از او فقیه تر باشد.

خلاصه، در حلّ مسائل شرعی، و اسلامی، از اعتقادی و عملی و خداشناسی صحیح، و معرفت پیغمبر و امام، و احکام شرع و نظامات اسلام، در سیاست و اخلاق و مالیات و اقتصاد، همه مسلمانان محتاج به حدیث هستند، و مدیون محدّثین و بزرگانی هستند که حفظ آثار ائمّه علیهم السّلام را وجهه همّت قرار داده که گاه برای شنیدن یک حدیث، سفرها و راه های دور و دراز را طیّ می کردند، و عشق آنها به جمع آوری معارف اهل بیت علیهم السّلام موجب شد که در دوران هائی که نقل احادیث و علوم اهل بیت علیهم السّلام و اخذ آن، با خطرات بسیار بزرگ و حبس و شکنجه و قتل مواجه بود، این بزرگان فداکار، با استقبال از آن خطرات وحشتناک، وظیفه بسیار سنگین و حسّاس خود را در حفظ و روایت حدیث ادا کردند.

* ظلم تاریخی در نقل احادیث

تاریخ علم حدیث نشان می دهد که پس از رحلت پیغمبر اکرم (صلّی الله علیه وآله و سلّم) نظامات حاکم نخست با صورتی بسیار مرموز و زیر پوشش «حَسبُنا کتابُ الله»(۳) و تعظیم از قرآن، نقل حدیث را ممنوع کردند، و یا اینکه در مصادره اموال حضرت فاطمه زهرا (علیهاالسّلام) حدیث موضوعی را دست آویز قرار دادند.

نقل احادیث را کاملاً زیر نظر گرفتند که از مسیر سیاستی که دارند خارج نشود، و کار به جایی رسید که در زمان معاویه، حتّی مثل ابن عبّاس در نقل حدیث آزاد نبود، و چنان که در کتب رجال عامّه نقل می نمایند، مثل حسن بصری که روایات مرسله ای از پیغمبر اکرم (صلّی الله علیه وآله و سلم) دارد، می گوید: همه را به واسطه علی بن ابی طالب (علیه السّلام) روایت دارم، ولی از ترس سیاست بنی امیّه از بردن نام علی (علیه السّلام) خودداری می کرد.

در اینجا نمی خواهیم از سیر حدیث، یا از لحاظ اثر سیاست های حکّام، خصوصاً بنی امیّه، و بنی عبّاس سخن بگوییم، و مواضع موثّر ائمّه دین علیهم السّلام را در احیاء سنّت پیغمبر (صلّی الله علیه و آله و سلم)، و تلاش اصحاب و شاگردان آن بزرگواران را شرح دهیم؛ فقط می خواهیم اشاره کنیم که مجاهدات ائمّه علیهم السّلام و حاملان علوم آنها تا امروز، سبب شده که این علوم بیکران که به وسیله صدها کتاب، و اصل و جامع حدیث، جمع آوری و حفظ شده، در دسترس ما و نسل های آینده مسلمانان قرار بگیرد.

شاگردان و روات حدیث از ائمّه علیهم السّلام که به تفاوت اوضاع و احوال از آنها نقل حدیث داشته اند، در مثل یک بخش از حیات امام جعفر صادق (علیه السّلام) تا چهار هزار نفر شمرده شده اند(۴) که می توان گفت حتماً بیشتر از این رقم بوده اند.

ائمّه علیهم السّلام همه شاگردانی تربیت کرده، و علوم اسلامی را از تفسیر قرآن و فقه و غیرها به آنها تعلیم می دادند، و رشته حدیث از آن بزرگواران هیچ وقت منقطع نشده است، و چنان که تاریخ نشان می دهد یگانه چیزی که دین را از تحریف، و تغییر مصون داشته، و در برابر بدعت ها مقاومت کرده، و بطلان آنها را آشکار نموده، بعد از قرآن مجید، احادیث اهل بیت علیهم السّلام بوده است.

به طور مثال، بعد از رحلت رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلم) هر چه از عصر آن حضرت، مسلمانان دورتر شدند، دست تصرّف نظامات و حکومت ها، و جیره خواران درباری آنها در احکام بیشتر می شد، تا حدّی که در همان ابتداء عصر صحابه، گفته می شد همه چیز از آنچه در عصر پیغمبر (صلّی الله علیه و آله و سلم) بود عوض شده است.

در برابر این وضع، همین که برای امام باقر و امام صادق (علیهماالسّلام) فرصت اظهار حقائق، و بیان احکام فراهم شد، چنان وارد میدان شدند که همه تحریفات، انکارها، و شبهه ها برطرف شد که حتّی امثال دیصانی و ابن ابی العوجاء از ملاحده، به حقّ اعتراف نمودند.

در عصر مأمون که برای مقاصد سیاسی خاصّ، و معارضه با قرآن و علوم اهل بیت علیهم السّلام، کتاب های فلسفه، ترجمه و نشر می شد، و مأمون، آن را تأیید و ترویج می کرد، افکار دینی به واسطه برخورد با اصطلاحات جدید در بسیاری متشنّج و متزلزل گردید، ولی ظهور شخصیت حضرت رضا (علیه السّلام) به آن صورتی که جهان اسلام را تحت تأثیر قرار داد، و مباحثات و احتجاجات آن حضرت با علماء فِرَق و اهل الحاد، عقاید اسلامی را، پابرجا و استوار ساخت.

* نقش بزرگ محدّثان در غیبت کبری

پس از عصر ائمّه علیهم السّلام همواره حاملان حدیث بودند که می توانستند سره را از ناسره، و بدعت را از سنّت تشخیص دهند، و مردم را از گمراهی هایی که در نتیجه غور در فلسفه، و گرایش به عرفان مصطلح، و مکتب های الحادی مطرح می گردید نجات دهند، و بالاخره تا این اواخر، یعنی عصر صفویّه – که در آن رسمیت تشیّع تجدید گردید- اعلان می شد به واسطه عوامل خاصّی که بعد از سلطنت شاه طهماسب اوّل پیش آمد، رفته رفته گرایش به فلسفه، و افکار صوفیانه و مشارب غیر شرعی قوّت گرفت، تا حدی که در اصفهان، خانقاه ها برپا شده، و مثل عالم جلیل آقا حسین خوانساری را به جای القاب اسلامی، به عقل حادی عشر می خواندند، و نهایت ظهور علوم اهل بیت علیهم السّلام آن بود که محقّق داماد در قالب اصطلاحات فلسفی مطرح می کرد، و خلاصه، زبان اهل بیت علیهم السّلام، و احادیث آنها، در غربت افتاده بود، که به إذن الله تعالی شخصیتی، مثل علّامه مجلسی (قدّس سره) ظاهر شد، و حدیث را دوباره چنان احیا و مطرح کرد که احادیث اهل بیت علیهم السّلام را نه فقط در مدارس و در معرض توجّه و دقّت علما قرار داد، بلکه شاید خانه ای در بلاد ایران نماند که از خواندن کتاب بهره داشته باشد، مگر آن که احادیث اهل بیت علیهم السّلام به صورتی و زیر عنوانی، در آن وارد شد.

خانقاه های اصفهان، همه تعطیل شد، و افکار صوفیانه از میان رفت، و زبان حدیث و استدلال به ظواهر قرآن و احادیث، و زبان ائمّه معصومین علیهم السّلام، زبان علما و حوزه ها شد.

بدون شکّ، باید گفت: ظهور علّامه مجلسی در آن عصر، موجب بازگشت تشیّع به عصر ائمّه علیهم السّلام و اصحاب آنها، امثال زراره بن أعین ها، و محمّد بن مسلم ها، و صاحبان اصول گردید.

نمی خواهم بگویم عصر قبل از آن، همانند عصر ائمّه علیهم السّلام نبود، ولی این را هم نمی توانم بگویم که همانند عصر آنان بود، زیرا اصطلاحات و الفاظ اسلامی کم و بیش عوض شده بود، و بحث درس و تألیف و تصنیف چنان که باید، بر محور کتاب و سنّت و احادیث اهل بیت ( علیهم السلام) دور نمی زد.

هر طور بود و هر گونه بود، به ظاهر اگر مجلسی (رحمه الله علیه) ظهور نکرده بود، و وضع حوزه ها به آن گونه که داشت، جلو می رفت، شریعت ارسطوئی و اسلام ابن سینائی و صدرایی و ابن عربی پابرجا می شد، و خدا می داند که باب تأویل و توجیه آیات و احادیث، و حمل آنها با تکلّف بر بیانی خاصّ تا کجا گسترده می گشت!

این علّامه مجلسی بود که حوزه ها را به معارف اصیل دین، و تشیّع بازگرداند، و قرآن و سنّت را مافوق همه مکتب ها قرار داد؛ شکر الله سعیه و جزاه الله عن هذا الدّین و الکتاب و السّنه خیر جزاء المحسنین.

* سرچشمه همه علوم و معارف صحیح

امروز هم، خطر کم رنگ شدن محور بودن کتاب و سنّت در مجامع علمی شیعه رو به خودنمائی است. ما عقیده داریم که در کتاب و سنّت همه آنچه بیانش لازم باشد: در مسائل اعتقادی، و ماوراء طبیعت، و عالم مادّه، بیان شده است، و نیازی به گدایی نشستن بر در مکتب های دیگر نداریم، و در اصل، برای هدایت همگان و دعوت همه به حقائق و عالم غیب، همین کتاب و سنّت کافی است، و به علم صحیح فقط از طریق اهل بیت وحی و رسالت می توان دست یافت که حضرت باقر (علیه السّلام) به سلمه بن کهیل و حکم بن عتیبه، فرمود:

«شَرِّقا وَ غَرِّبا لَن تَجِدا عِلماً صَحیحاً إلّا شَیئاً یَخرُجُ مِن عِندِنا أهلَ البَیتِ»(۵)

همه ی علم، نزد آنها است و ما، و همه امّت، و همه مردم وظیفه داریم به آنها رجوع کنیم و مراجعه به غیر آنها در مسائل الهی؛ خواه فلاسفه به اختلاف مشارب و مسالکی که در این مسائل دارند باشد، و خواه مدّعیان اشراق و شهود و عرفانی که مدّعی حصول آن از این طریق شده اند باشند، همه غیر مطمئن، و متضمّن گمراهی و خطرات بسیار است.

در مسائل عقیدتی و مربوط به عالم غیب، قول فصل، فقط کتاب و حدیث معتبر است، و بیش از آنچه در احادیث و قرآن کریم بیان شده است، کسی مکلّف به غور و بحث در این مسائل نیست که نه به جای مطمئنّی منتهی می شود، و نه برای سیر إلی الله مفید می باشد.

آنـچـه نـه از شـرع بر آرد علم         ور منم آن حرف، در آن کش قلم

بنابراین باید ما در معارف عقیدتی، و برنامه های اخلاقی، و نظامات حیاتی و فردی و اجتماعی، تنها بر محور کتاب و حدیث بگردیم.

* ملاک مقام علمی اشخاص

چنان که باید منزلت و مرتبت افراد را در علوم حقیقی که به مجموع آن علوم اسلامی و دین می گوئیم، از مقدار روایت آنها از ائمّه علیهم السّلام، و آگاهی از احادیث و علوم ایشان بدانیم که فرمودند:

«إعرِفُوا مَنَازِلَ شِیعَتِنا عَلی قَدرِ رِوَایَتِهِم عَنَّا وَ فَهمِهِم مِنَّا؛

منزلت دوستان و پیروان ما را، به قدر روایتشان از ما و آگاهیشان درباره ما بشناسید.»(۶)

* زیبائی بی نظیر کلام اهل بیت علیهم السلام

زیبائی و نیکوئی، و دل پسندی سخنان اهل بیت علیهم السّلام است که اگر مردم به آن آشنا و آگاه شوند، به آنان گرویده، و از ایشان پیروی و متابعت می نمایند.

البتّه فصاحت و بلاغت کلام – که کلام خالی از تعقید، و کلمات وحشی، و دور از اذهان باشد، و رسا و به مقتضای حال گفته شده باشد- امتیازی است که سخنان آن بزرگواران، به آن آراسته است، و مخصوصاً خطبه هائی که در مناسبات و فرصت های مهمّ انشاء فرموده اند، در این جهت، بی نظیر است.

هم شخص پیغمبر (صلّی الله علیه و آله و سلم) در فصاحت و بلاغت بی نظیر بود که فرمودند: «أنَا أفصَحُ مَن نَطَقَ بِالضَّاد بَیدَ أنّی مِن قُرَیش»(۷)؛ و هم امیرالمومنین (علیه السّلام) و حضرت زهرا (علیهاالسّلام) و حضرت امامین همامین حسنین و سایر ائمه علیهم السّلام و خواتین مکرّمه این خاندان، مثل حضرت زینب (علیهاالسّلام) همه در فصاحت و بلاغت کلام، در مقام اوّل قرار داشتند، و مقام اوّل مخصوص آنها بود، چنان که امیرالمومنین (علیه السّلام) در این کلام فصاحت بنیان می فرماید: «وَ إِنَّا لَأُمَرَاءُ الْکلَامِ وَ فِینَا تَنَشَّبَتْ عُرُوقُهُ وَ عَلَیْنَا تَهَدَّلَتْ غُصُونُهُ»(۸) ما فرمانروایان کلام هستیم، یعنی بر کلام، حاکم و مسلّطیم (به عکس برخی که کلام بر آنها حاکم و مسلّط است)، یا زمام سخن را به دست داریم، و چنان که می خواهیم، و شایسته و سزاوار است، آن را رهبری می نماییم ریشه های آن و شاخه های آن را.

صدها خطبه ، هزارها کلمات قصار و مواعظ، سخنان جامع و دعاهائی که از آن خاندان، از برکت حفظ روات و ضبط احادیث به یادگار مانده است، همه پس از کتاب خدا، در اوج فصاحت قرار دارد که نمونه بارز آن، نهج البلاغه، و کلام حضرت مولا (علیه السّلام) است که به حقّ در توصیف آن «کَلامُهُ دُونَ کَلامِ الخَالِقِ وَ فَوْقَ کَلامِ الْمَخْلُوقینَ»(۹) گفته شده، و بزرگترین فصحاء اعصار در برابر آن فروتنی و خضوع خود، و عظمت آن را اظهار کرده اند، و هم چنین صحیفه سجادیه که به انجیل اهل بیت، و زبور آل محمّد علیهم السّلام نامیده شده است.

این زیبایی ها و جاذبه های لفظی و ادبی قرآن و کلام رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلم)، و ائمّه طاهرین علیهم السّلام البتّه بسیار مهمّ است، و همیشه سخن شناسان هر عصر و زمانی مجذوب آن بوده و خواهند بود، امّا ظاهراً در این حدیث، این سخن امام هشتم (علیه السّلام) که می فرماید: «فَإنَّ النَّاسَ لَو عَلِمُوا مَحَاسِنَ کَلامِنا لَاتَّبَعُونَا» نظر به مضامین سخنان ایشان؛ و محاسن معانی آنها دارد، زیرا آنچه موجب پیروی مردم؛ و عمل به گفتار آنان است، پیام های حیات بخش گفته ها، و سخنان ایشان است.

* یک دنیا پند و هدایت

احادیث شریفه، مشحون است از حکمت ها و پندها، و هدایت ها و ارشادات علمی و عملی، که جامع سعادت دنیا و آخرت، و متضمّن صلاح جسم و روح، و فرد و جامعه، و رستگاری همه است که نمونه ای از آن را در کتاب هایی، مثل تحف العقول، غرر الحکم، مکارم الأخلاق و نزهه النّاظر هر کس می تواند مطالعه نماید.

بسیاری از این احادیث، در ضمن یک جمله کوتاه، عالی ترین حکمت ها، و دستور العمل ها را در اختیار بشر قرار می دهند.

این احادیث نشان می دهند که آن بزرگواران، معماران حقیقی بنیاد خیر و سعادت بشر، و طبیبان واقعی ارواح و مربّیان آگاه جوامع انسانی هستند؛ و راهنمایی هایشان، همه مقبول عقل سلیم، و مطابق فطرت است.

این تعالیم، و این سخنان و هدایت ها، اگر در دسترس بشر قرار بگیرد، و انسان هایی که به حقیقت و صداقت راه جوی سعادت طلبند از آن آگاه شوند، همه، آنها را می پذیرند، و از آن پیروی می کنند، زیرا خواسته فطرت را عرضه می نمایند، مانند تشنه ای که جویای آب است.

فطرت بشریت، جویای این تعالیم و ارشادات است، و هیچ دلیلی بر درستی این تعالیم و حقانیت آنها، بهتر از خود آنها نیست:

یوســف کنعــانیم روی چــو ماهم گواست    هیــچ کـس از آفتاب، خطّ گـواهی نخواست

ســرو بلنــدم تو را راســت نشــانی دهم    خـوب تـر از قـد سـرو چیست نشانی راسـت

ای گـل گـل زارها! چیـسـت نشــان شــمـا    بوی که در مغزهاست، رنگ که در چشمهاست

* شأن راوی و شأن عابد

از این جهت در این روایت، امام رضا (علیه السّلام)، احیاء امر خودشان را، یادگرفتن و تعلّم سخنان آن بزرگواران، و یاد دادن آنها به مردم می دانند، و این کاری است که حافظان احادیث شریفه، و روایت کنندگان سخنان اهل بیت علیهم السّلام آن را انجام می دهند، و اجر و فضیلت فراوان دارد تا آنجا که شأن و مقام یک نفر روایت کننده حدیث از ائمّه علیهم السّلام افضل و بالاتر از شأن هزارها عابد می شود.

بر مبنای ایمان به این حقایق و فضایل بوده است، که در گذشته، جلسات روایت حدیث و نقل، و استماع و ضبط آن در بین شیعه بسیار بوده است، و در قرن دوم و سوّم، و چهارم هجری، مثل شهر قم مرکز، و مجمع محدّثین بسیار می شود، و اصناف مختلف، و صاحبان پیشه های گوناگون در این حلقه های روایت حدیث حاضر شده، و با قرائت، یا سماع احادیث از شیوخ، احادیث را به طور مسند فرا می گرفتند.

امّید است نسل حاضر و همه دوستداران علم و دانش و معرفت، در امر اهل بیت علیهم السّلام، و نشر و تبلیغ مکتب انسان ساز آنان، مشمول این دعای حضرت علی بن موسی الرضا علیهما السّلام باشند.

پی نوشت ها:

۱. عیون اخبار الرّضا (علیه السّلام)، جلد۱، صفحه۲۴۰، باب۲۸، حدیث۶۹. مخفی نماند که اگرچه در سند حدیث، استناد و اسناد آن به حضرت رضا (علیه السّلام) در نسخه ای از عیون که ما از آن نقل کرده ایم صریحاً ذکر نشده است، امّا به قرائن قطعی و از جمله بودن راوی عبدالسّلام بن صالح، مسلّم است که حدیث از حضرت امام رضا (علیه السّلام) روایت شده است، علاوه بر این بر حسب روایت بحارالأنوار؛ جلد۲، صفحه۳۰، نظیر سند این است: قال سمعت أباالحسن علیّ بن موسی الرضا (علیه السّلام) یقول. بنابراین هر توهّمی رفع می شود.

۲. علّامه مجلسی، بحار الأنوار؛ جلد۲، صفحه۲۴۸؛ حدیث۲۲-۱۹.

۳. بخاری، صحیح، جلد۵، صفحات ۱۳۸-۱۳۷؛ مسلم نیشابوری، صحیح، جلد۵، صفحه۷۶؛ کتاب خدا ما را بس است.

۴. کتاب «اسماء الذین رووا عن الصادق» تألیف ابوالعبّاس احمد بن محمّد کوفى مشهور به ابن عقده.

۵. به شرق و غرب بروید. هیچ علم صحیحی پیدا نخواهید کرد مگر اینکه از نزد ما اهل بیت صادر شده باشد. علّامه مجلسی، بحار الأنوار؛ جلد۲، صفحه۹۲.

۶. علّامه مجلسی، بحار الأنوار؛ جلد۲، صفحه۱۴۸.

۷. سید نعمت الله جزایرى، نور البراهین، در تفسیر آیه ۴ سوره دخان.

۸. نهج البلاغه صبحی صالح، خطبه ۲۳۳.

۹. شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید، جلد ‏۱، صفحه ۲۴.»

منبع:شفقنا