پیرغلامی که رفتنش، مداحی را یتیم کرد

مرحوم حاج علی آهی به عنوان پدر معنوی جامعه مداحان، در این حوزه به تشکیلات‌سازی پرداخت و امروز قاسم رضایی از شاگردانش می‌گوید با فقدان او این فضای تشکیلاتی فروپاشید اما امروز هم قحط‌الرجال نیست.

کد خبر: ۱۳۲۹۸۲

دوشنبه - ۰۱ ارديبهشت ۱۴۰۴ / 01 February 1404

عقیق:به مناسبت سالگرد وفات مرحوم حاج علی آهی پدر معنوی مداحان و در آستانه برگزاری رویداد علمدار ستایشگری با محسن طاهری مدیرعامل پیشین خانه مداحان، محمود تاری نایب رئیس خانه مداحان و قاسم رضایی از اعضای هیأت مدیر این خانه و مسوول سابق بسیج مداحان به گفت‌وگو نشستیم که ماحصل را می‌خوانید:

مرحوم آهی اهل کارتشکیلاتی و ایجاد ساختار و نظام برای مداحان بودند، این امر چه برکاتی برای جامعه مداحان داشت؟

محمود تاری: موضوعی که مطرح فرمودید فکر می کنم دو بخش می‌شود، درباره این موضوع صحبت کرد. یک بخش قبل از تشکیل خانه مداحان هست که اصلا یه همچین تشکیلاتی به وجود بیاید و یکی هم بعد از تاسیس خانه مداحان. قبل از تشکیل و تاسیس خانه مداحان استاد مرحوم آهی هم این رویه ساختارسازی را داشت. مرحوم آهی مشغله‌ای داشتن در کمیته انقلاب و جای دیگر و زیاد حضور فیزیکی در جمع مداحان نداشت ولی هر جا که می‌رفتند، همین تفکر را داشتند.

کیفیت بخشی به شعر آیینی و به کار مداحان دغدغه او بود اما در گذشته چون تشکیلاتی نبود، حرفش هم آنگونه شنیده نمی شد ولی فرصتی شد تا با تشکیل خانه مداحان این ظرفیت را به وجود بیاورد. البته قبل از تاسیس خانه، شاید حدود یک سال یا کمتر و بیشتر در یه مکانی، چهارشنبه‌ها دورهم می‌نشستند و طرح‌هایی را که داشتند بررسی می‌کردند. ماحصل همان نشست‌ها و صحبت‌ها، ایجاد تشکیلاتی به نام خانه مداحان و شاعران آئینی شد.

حضور مرحوم حضرت آهی در این تشکیلات، خودش مانند یک مغناطیس، خیلی‌ها را جمع کرد خب دوستانی هم که کنار ایشان بودند شخصیت‌های برجسته‌ای در حوزه شعر آیینی و مداحی بودند. این‌ها در کنار مرحوم آهی، اهدافی را دنبال می‌کردند اما اینکه مرحوم آهی در راس این تشکیلات حضور داشت، ثمرات فراروانی داشت.گرچه حالا خیلی‌ها شاید مثلا نمی‌آمدند یا اصولا تن نمی‌دادند به این برنامه‌هایی که مرحوم آهی در نظر داشت اما چون کار علمی و عقلانی بود و یک منطق پشت قضایا بود، کار به سرانجامی رسید. اینکه می‌گویم علمی به این دلیل است که مرحوم آهی در حوزه حدیث و آیات قرآن اشراف داشت.مرحوم آهی گاهی مداحان را هم دعوت می‌کرد و با ‌آن‌ها صحبت می کرد.

اگر چالشی در شعری دیده می‌شد یا در مداحی شخصی دیده می‌شد، سریع منتقل می‌کرد. افراد را دعوت می‌کرد و چون آهی بالاخره یک شخصیتی بود و هم به لحاظ سنی بزرگتر بود و هم به لحاظ رعایت مسائل دینی مورد قبول بود، حرفش را می‌پذیرفتند. کاری که مرحوم آهی کرد کارستان بود. اولا ایشان اخباری بود، خیلی اعتقاد داشت که مداحان بر وفق اخبار و مستندات دینی و تاریخی، عمل کنند یعنی فقط این نباشد که جایی بخوانند و بروند و به دنبال این بود که سیره بزرگان و علما در زندگی مداحان مشهود باشد. معتقد بود فرد مذهبی حتی به لحاظ ظاهر هم باید مواردی را رعایت کند. شاید بعضی‌ها توجه به این امور نداشتند ولی ایشان کار خودش را می‌کرد و می‌گفت ما باید آنچه را که واقعیت هست بگوییم. در حوزه مداحی و در حوزه شعر آیینی به این‌ها معتقد بود و می‌گفت حالا هرکس عمل کرد خوشا به حالش، نکرد که ضعف خودش بوده است. لذا قدم های محکمی در این زمینه برداشت.

او با بسیاری از سخنان متداول در این حوزه نیز مخالف بود؛ زیرا برخی ایده می‌دادند که برای ما جمعیت ملاک است. اما ایشان به شدت با این نگاه مخالف بود و می‌گفت: اگر جماعتی گرد تو جمع شوند، حالا حتی جمعیت زیادی هم باشند، مخصوصاً جوانان، تو باید از این فضا در جهت دین استفاده کنی، نه برای اینکه خودت را مطرح کنی.او اساساً با این نگاه که «هر جا جمعیت بود، آن‌جا حق است» مخالف بود.

مثال می‌زد و می‌گفت: اگر ما بخواهیم جمعیت را ملاک قرار دهیم، در همه جبهه‌های حق، جمعیت کمتر از جبهه باطل است. حتی به واقعه عاشورا اشاره می‌کرد و می‌گفت: در روز عاشورا، در جبهه حق چند نفر بودند و در جبهه باطل چند نفر؟ بنابراین، هر جماعت پرشماری را دلیل بر حقانیت نمی‌دانست.

ایشان می‌گفت: هر جا مداح ما توانست سازندگی ایجاد کند، حتی در سطح خانواده، این مطلوب است. مثال می‌زد و می‌گفت: یک مداح می‌تواند در خانواده‌ها اثرگذار باشد. ما اکنون چرا در خانواده‌های مذهبی دچار مشکل هستیم؟ چون خانواده‌ها رها شده‌اند و همه به هیأت چسبیده‌اند. بله، این هیأت هم هیچ خروجی‌ای ندارد جز اینکه یک یا دو ساعت سینه زده شود.

حالا به تعبیر حضرت آقا، «یک ساعت بالا و پایین بپرم و بعد لخت شوم!» و نهایتاً هم هیچ نتیجه‌ای از این جلسات حاصل نشود.ایشان این مسیر را دنبال می‌کرد که مداح باید تأثیرگذار باشد. حتی در مورد اشعاری که خوانده می‌شد. در همان‌ها هم محتوا برایش مهم بود. می‌گفت: شعر هم باید سازنده باشد، در هر موضوعی؛ چه موضوعات اجتماعی، چه سیاسی و غیره.این مسیر را با دغدغه و درد دنبال می‌کرد، و با همین دغدغه نیز زندگی کرد. حتی دوستان نزدیکش شاهد بودند که با وجود بیماری و ضعف جسمانی، باز هم با همان حال مریضی به خانه مردم می‌رفت. تختی برایش می‌گذاشتند، ولی باز هم حضور پیدا می‌کرد. حتی برخی مواقع سرپا نمی‌توانست بایستد، ولی باز هم فعالیت می‌کرد.نمی‌خواهم مبالغه کنم، اما تا آخرین لحظه عمر، با آن سن و کهولت، از ایده‌ای که آن را درست می‌دانست دست برنداشت. احساس می‌کرد این مسیر است که جوانان ما، مردان ما، و شاعران آیینی ما باید در آن حرکت داشته باشند.

* در فضای مداحی همواره بحث کسوت مطرح است و بزرگترها حلال مسائل بودن، باتوجه به اینکه از ابتدای امر همراه مرحوم آهی بودید، ایشان ایجاد ساختار و صنف را چطور با موضوع کسوت بزرگتری هم‌راستا کردند؟

محسن طاهری: هر روزی که در محضر آمیزعلی آهی بودیم، بدون اغراق، درس تازه‌ای می‌آموختیم. ایشان، ویژگی‌های برجسته‌ای داشتند که ریشه در روحیات شخصی‌شان داشت. از جمله مهم‌ترین این ویژگی‌ها، ساختارگرایی، قانون‌مداری و تشکیلات‌محوری بود. این خصایص در سراسر زندگی ایشان مشهود بود. حتی در ارتباط با نزدیک‌ترین افرادشان نیز، در عین مهر و عطوفت، همواره چارچوب‌مند و منضبط رفتار می‌کردند.

همان‌گونه که استاد اشاره کردند، حتی در دوران بیماری و نقاهت نیز نظم را بر هم نمی‌زدند. گاه در بیمارستان بستری بودند، اما به‌محض امکان، رأس ساعت در جلسات حضور می‌یافتند و آغاز برنامه را به تأخیر نمی‌انداختند، حتی اگر جمع هنوز به‌طور کامل تشکیل نشده بود.

این میزان از انضباط و وقت‌شناسی، از ویژگی‌های شخصیتی معدود بزرگان است؛ مشابه آنچه از شهید آیت‌الله دکتر بهشتی روایت شده است که مردم و همراهانش همواره از نظم کم‌نظیر ایشان یاد می‌کرده‌اند.

متأسفانه، گاهی در فضای هیأتی، بی‌نظمی توجیه می‌شود؛ در حالی که اساس دین ما بر نظم استوار است. چنان‌که در وصایای امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز «نَظمُ أمرِکُم» به‌صراحت توصیه شده است. رفتار استاد آهی، نمونه‌ عینی اجرای این توصیه در عمل بود.

نظم و انضباط ایشان، به‌ویژه در نهادسازی و ایجاد ساختارهایی مانند خانه مداحان، بسیار زبانزد بود. همین ویژگی باعث می‌شد برخی افراد که با نظم و ساختار میانه‌ای نداشتند، از ایشان فاصله بگیرند.

بسیاری از دوستان و همکاران ما، تا زمانی که ایشان حضور داشتند، شاید به بهانه‌های مختلف به خانه مداحان مراجعه نمی‌کردند.در عین حال، استاد آهی برخوردهایی بسیار لطیف و محبت‌آمیز داشتند. با آن که در ظاهر، ابهت و صلابتی خاص در چهره‌شان موج می‌زد و برخی از جوانان شاید در بدو امر احساس فاصله می‌کردند، اما وقتی به ایشان نزدیک می‌شدند، با جاذبه‌ اخلاقی فوق‌العاده‌ای دل‌ها را جذب می‌کردند. بسیاری از جوانان از شهرهای مختلف،

پس از نخستین دیدار، دلبسته‌ شخصیت ایشان می‌شدند و این ارتباط برایشان ماندگار می‌ماند.همچنین، اشاره‌ بسیار مهمی شد به دقت‌نظر ویژه‌ ایشان در حوزه‌ ادبیات آیینی، چه در قالب‌های شعری و چه در بیان مصائب و روضه‌خوانی. استاد آهی با حساسیت علمی و روایی خاص، بر صحت و اصالت محتوای ارائه‌شده تأکید داشتند و همواره با هرگونه بدعت، خیال‌پردازی یا بیان نادرست مفاهیم دینی مخالفت می‌ورزیدند.ایشان به‌راستی استادی صاحب‌روش و صاحب‌فکر بودند که تلاش داشتند آنچه هست و مستند است، منتقل شود؛ نه آنچه صرفاً مخاطب‌پسند یا پرهیجان است. این ویژگی، در کنار ساختارگرایی و نظم، از ایشان شخصیتی کم‌نظیر ساخته بود که فقدانش هنوز هم برای جامعه‌ی مداحی و شعر آیینی، محسوس و ملموس است.

* یکی از فعالیت‌های چشمگیر مرحوم آهی در حوزه آموزش و شاگردپروری بود که حلقه مفقوده امروز است و می‌گوییم مداحان جوان استادندیده هستند. درخصوص برنامه‌های آموزشی ایشان بفرمایید.

قاسم رضایی: متأسفانه در جامعه این‌گونه القا شده است که مداحی اهل بیت علیهم‌السلام، عملی شخصی است که صرفاً با تفکر فردی صورت می‌گیرد؛ به‌طوری‌که گاه چنین به نظر می‌رسد که یک فرد، به‌تنهایی و به‌طور مستقل، مؤسسه یا نهادی را در این زمینه تأسیس کرده است. در حالی‌ که حقیقت آن است که این حرفه باید به‌تدریج و به‌صورت منظم، به ساختاری علمی و استاندارد تبدیل شود.

مداحی اهل بیت علیهم‌السلام، هم از لحاظ مقام و هم از منظر تأثیر اجتماعی و ذهنی در جامعه، نقشی بسیار بزرگ و تعیین‌کننده دارد. بنابراین، ضروری است که این جایگاه، به‌صورت علمی و روشن، دارای ضوابط و معیارهایی شناخته‌شده و معتبر باشد. این توصیه مقام معظم رهبری در سال ۱۳۶۸ بود.باید بدانیم که مداحی، یک عمل حرفه‌ای است.

لازم است مشخص شود که چه کسی مداح است و ویژگی‌های یک مداح خوب چیست. آیا مداح توانایی شعرخوانی دارد؟ تا چه اندازه بر شعر و حفظ آن تسلط دارد؟ آیا می‌تواند اشعار را به‌درستی بخواند و به‌گونه‌ای مؤثر در مخاطب تأثیر بگذارد؟ تمامی این ویژگی‌ها باید تحت نظارت یک مرکز علمی و معتبر، ارزیابی و هدایت شود. این‌که کدام مراکز باید متولی این امر باشند یا ما با چه کیفیت و برنامه‌ای می‌توانیم در این روند نقش ایفا کنیم، موضوعی است که باید مورد توجه جدی قرار گیرد.

نیازهای جامعه امروز، دیگر با روش‌های پراکنده و غیرسیستماتیک پاسخ داده نمی‌شود. این موضوع، کاملاً با فرمایشات مقام معظم رهبری در سال‌های گذشته هم‌خوانی دارد؛ به‌ویژه فرمایشات ایشان در سال ۱۳۶۸، که به نظر می‌رسد طی بیست سال بعد از آن، این نکات در میان مداحان، آن‌چنان‌که باید، اجرایی نشده است. در حال حاضر، در کشور تنها تعداد محدودی از مجامع و نهادهای فعال وجود دارند و حتی در بسیاری از استان‌ها، هیچ‌گونه تشکل سازمان‌یافته‌ای برای مداحان وجود ندارد.

بنابراین، باید یک مرکز رسمی و معتبر تأسیس شود که به‌صورت گسترده، مداحان را تحت پوشش قرار دهد. این مرکز، باید مبتنی بر اصول علمی، فرهنگی و اعتقادی، به تربیت و ارزیابی مداحان بپردازد و در ارتقای کیفیت مداحی و افزایش تأثیرگذاری آن در جامعه، نقش مؤثری ایفا کند.متأسفانه در گذشته، به‌دلیل فقدان چنین مرکزی، بسیاری از مداحان و شاعران برجسته نتوانستند به‌درستی از ظرفیت‌های خود بهره ببرند.

به‌عنوان نمونه، در زمان تأسیس سازمان بسیج مداحان، ما با همکاری برخی افراد توانستیم دوره‌های آموزشی برای مداحان برگزار کنیم که نتایج خوبی نیز به همراه داشت. در همین راستا، برای نخستین بار، در محل لانه‌ جاسوسی آمریکا، آموزش‌های تخصصی برای مداحان برگزار شد. در این دوره‌ها، مداحانی از سراسر کشور حضور داشتند و برنامه‌های متعددی برای بهبود عملکرد و توانمندی‌های آنان طراحی شد.

ما باید به‌دقت بررسی کنیم که چرا چنین طرح‌هایی در گذشته زمین مانده است و چرا نیاز به یک سیستم منظم و علمی در این زمینه بیشتر از همیشه احساس می‌شود. تنها در این صورت است که می‌توانیم آینده‌ای بهتر و کارآمدتر برای مداحی اهل بیت علیهم‌السلام و گسترش فرهنگ اصیل دینی داشته باشیم.

وقتی از موفقیت‌های مداحان صحبت می‌کنیم، باید بگوییم که خانه مداحان و تشکل‌های مشابه در واقع نقش بازدارنده‌ای داشتند. اگر این نهادها نبودند، وضعیت مداحی قطعاً به‌طور جدی‌تری به چالش کشیده می‌شد. قبل از تأسیس خانه مداحان، کلاس‌های تخصصی و همایش‌های آموزشی برای مداحان به‌شکلی که امروزه شاهد آن هستیم، وجود نداشت. به‌عنوان مثال، حتی مسائل سیاسی در میان مداحان مطرح نمی‌شد.تا پیش از سال ۱۳۸۶، شاید به تعداد انگشتان دست مداحان مسائل سیاسی را علنی می‌کردند.

ولی بعد از آن، این روند تغییر کرد و در هر شهر، از تهران و مشهد گرفته تا مناطق غربی و شرقی کشور، همایش‌ها و کلاس‌های آموزشی برای مداحان برگزار شد. این تحول به‌ویژه پس از رحلت آقای آهی، توسط حاج محسن طاهری که از اساتید برجسته این عرصه بود، رخ داد.یکی از دلایلی که موفقیت‌های آقای آهی چشمگیر بود، این بود که ایشان نه تنها در حوزه مداحی، بلکه در زمینه‌های قرآن، روایت، فلسفه و احکام هم متخصص بودند. حتی در مناطق مختلف کشور مانند سیستان و بلوچستان و کردستان، جایی که بسیاری از روحانیون اهل سنت حضور داشتند، ایشان با عزت و احترام پذیرفته می‌شدند. این نوع اعتبار برای یک مداح بسیار مهم است و نشان‌دهنده این است که مداحی باید در قالبی علمی و دینی رشد کند که علما و بزرگان از او حمایت کنند.

بعد از ایشان، متأسفانه برخی از این نهادها فروپاشیدند و این به‌دلیل فقدان رهبری و مدیریت صحیح بود که دچار مشکلات زیادی شد. به‌ویژه آنکه برخی از مسئولین در کشور به‌طور مستقیم و مؤثر وارد مسائل نشده و تنها وظایف خود را به دیگران واگذار می‌کنند. همان‌طور که شما به‌عنوان خبرنگار، مسئولیت اطلاع‌رسانی و پیگیری اخبار را برعهده دارید، مسئولان نیز باید وظایف خود را به‌طور مستقیم و بدون واسطه انجام دهند تا مشکلات به‌درستی شناسایی و حل شوند. البته در این عرصه قحط‌الرجال هم نداریم و می‌توان با برنامه‌ریزی افراد توانمندی را جایگزین کرد.ماها اغلب به دلایل مختلف از ملاقات با دیگران، حتی اعضای خانواده‌مان، خودداری می‌کنیم، اما ایشان، در حالی که در بستر احتضار بودند، همچنان به فعالیت‌های خود ادامه می‌دادند.

من شخصاً حساب کرده‌ام که شصت و دو ساعت پس از ملاقات با ایشان، ایشان به رحمت خدا پیوستند. این اخلاص و فداکاری بی‌نظیر بود.البته ما باید از چنین اخلاص و فداکاری‌هایی الگو بگیریم. به‌ویژه وقتی می‌بینیم که برخی افراد، با دروغ و نادرستی، به دنبال شهرت و ثروت هستند، باید هوشیار باشیم. مثلاً در مورد فردی که به اشتباه خود را به عنوان شخصی معرفی کرده که در جلسات خاص شرکت می‌کرده و اطلاعاتی نادرست را منتقل کرده است، باید دقیق‌تر و صادق‌تر برخورد کنیم.

* مرحوم آهی روحیه‌اش اینگونه بود که اگر انحراف یا خطایی می‌دید در لحظه برخورد می‌کرد، درخصوص شعر مداحی چه توصیه‌هایی داشتند؟

محمود تاری: مقام معظم رهبری فرموده‌اند: من در دوران جوانی‌ام به‌خاطر دارم که پیش از شروع مداحی، اشعار پندیات قرائت می‌شد. این بخش، می‌تواند بسیار کارساز باشد. پندیات، هنوز هم توسط برخی مداحان خوانده می‌شود و مردم علاقه‌مند به آن هستند.

خانه‌ی مداحان، رسماً از سال ۱۳۸۴ یا ۱۳۸۵ تأسیس شد. اگر در جلسات مداحی فقط به سبک‌خوانی بسنده نکنیم و بتوانیم ذائقه‌ی مخاطب را تغییر دهیم—نه اینکه با ذائقه‌ی نادرست فعلی همراه شویم—آنگاه می‌توانیم گامی مؤثر در راستای اجرای منویات مقام معظم رهبری برداریم.ما اگر به‌دنبال تحقق فرمایشات رهبری هستیم، باید به‌دنبال اشعار صحیح و اثرگذار باشیم و از آن‌ها در مداحی‌ها استفاده کنیم.

اشعاری که هم از نظر محتوا، صحیح باشند، و هم در مخاطب تأثیر واقعی بگذارند.آنچه که مرحوم آهی از ما می‌خواست، تطبیق کارهای مداحان با روایات، بیان شعر متناسب و تطبیق آن با سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام بود. او اساساً ملاک را همین می‌دانست، نه اینکه کسی بیاید و از خودش خیال‌پردازی کند. در مسائل دینی، حتی تذکراتی می‌داد. مثلاً وقتی مداحی در پای منبر عباراتی نامناسب یا حتی توصیه‌هایی دینی را می‌گفت، تأکید داشت که امر و نهی دینی نداشته باشد؛ یعنی مداح از خودش حکم صادر نکند و در امور حلال و حرام نظر ندهد، چون این کار وظیفه مرجع تقلید است.

مداح باید همان رسالتی را که بر عهده‌اش گذاشته شده، به‌خوبی بیان کند؛ رسالتی که نیاز جامعه امروز و نیاز جوانان ماست. او دائماً تأکید می‌کرد که حالا که مثلاً مداحی محبوبیت پیدا کرده و جوانان به او اقبال نشان داده‌اند، باید نهایت بهره‌برداری را به نفع دین انجام دهد، نه به نفع خودش.

بخش دوم این گفت‌وگو با موضوع بررسی آسیب‌ها و چالش‌های این روزهای مداحی به زودی منتشر می‌شود.

منبع:فارس