حرم مطهر رضوی در گذر زمان

نظارت دقیق حکام جور بر حرکات و سکنات شیعیان، منع آنها از توجه به مرقد امام(ع) و درک فیض زیارت، موجب شد که سال ها سپری شود و بنایی در خور و شایسته مضجع شریف حضرتش احداث نشود.

کد خبر: ۱۲۸۵۸

سه‌شنبه - ۲۶ شهريور ۱۳۹۲ / 26 June 1392

عقیق:روضه منوره که پیکر مقدس حضرت رضا(ع) در آن مدفون است، زیر گنبدی زرین و باشکوه قرار دارد و هسته مرکزی بناهای آستان قدس رضوی به شمار می آید. در سال های آغازین به خاک سپاری پیکر امام(ع)، حرم مطهر به صورت بنایی ساده، با مصالح ویژه آن دوران بنا شده بود. چنان که بقعه تنها در یک ورودی ساده و در پیش روی مبارک داشت و دارای تزییناتی مختصر به سبک آن زمان بود. صفه های اضلاع حرم جز صفه پیش رو، به سوی خارج از بنا بسته بود.

برفراز بقعه تنها قبه ای وجود داشت. در آن سال های دور زمین های اطراف حرم، خالی از سکنه بود و نوغان که یکی از دو قصبه معروف و معتبر توس بود، تنها آبادی مسکونی منطقه محسوب می شد. نظارت دقیق حکام جور بر حرکات و سکنات شیعیان، منع آنها از توجه به مرقد امام(ع) و درک فیض زیارت، موجب شد که سال ها سپری شود و بنایی در خورد و شایسته مضجع شریف حضرتش احداث نشود.

سرانجام سال های سخت و سنگین به کندی سپری شد و عنایات خدای تعالی نسبت به روضه رضوی موجب شد که در آن روزهای اولیه و جو خاص آن زمان، حرم مطهر از هرگونه آسیبی محفوظ بماند تا باب رافت خاصه حضرت به صورت بروز کرامات پی در پی و معجزات، گره از کار دردمندان و نیازآوران بگشاید. کثرت و تداوم کرامات امام(ع) موجب شد که توجه و اقبال مردم و حاکمان آن زمان به ویژه بیشتر اهالی خراسان و مناطق دیگر فرونی گیرد و ارادتمندان به بقعه و بارگاه رضوی، زیارت پرفیض مرقد منورش را بر خود فرض بدانند و برای ساخت و مرمت و تذهیب و تزئین و حفظ و نگهداری این بنای مقدس اقدام کنند.

در طول قرن های مختلف، رجال کشورهای اسلامی، حکام و امرای خراسان، مردان با اخلاص و علاقمند به مقام شامخ ولایت و امامت با صرف مبالغی در تجدید عظمت آن کوشیده اند. ضمن تزئین آن، با ایجاد بناها و به جای گذاشتن آثاری، این مکان شریف را مملو از جلوه های کهن هنری دوره های گذشته نموده، نفایس تاریخی و شاهکارهای هنری شان را مخلصانه به این جایگاه رفیع عرضه داشته اند.

سامانیان؛

به روایت تاریخ، بوبکر شهمراد از پیشکاران نوح بن منصور سامانی، شهادتگاه علی بن موسی الرضا (ع) امام هشتم شیعیان را آباد کرد. به گفته ابن بابویه، محمد عبدالرزاق طوسی و امیر حمویه از امرای عهد سامانی نسبت به مرقد مطهر امام (ع) کمال ارادت و توجه را داشته اند و تزئیناتی در حرم به وجود آوردند. همچنین دیالمه در اوایل قرن چهارم هجری قمری به دستور عضد الدوله دیلمی، مرقد منور امام (ع) را به سبک آن زمان تعمیر و تزئین کرد.

غزنویان؛

یمین الدوله، سلطان محمود غزنوی، عمارت مشهد توس را که مرقد علی بن موسی الرضا(ع) و رشید در آن است، پس از تخریبی که پدرش سبکتکین غزنوی در قبه به وجود آورد، از نو ساخت و بنایی زیبا بر آن بنیاد نهاد. علاوه بر این، ابوالحسن عراقی معروف به دبیر در اوایل قرن پنجم ضمن مرمت بقعه رضوی اقدام به ساختن مسجد بالا سر در کنار حرم مطهر نمود.

سلجوقیان؛

امیرعمادالدین در دوره سلجوقی در اوایل قرن ششم هجری قمری حرم را مرمت کرد. شرف الدین ابوطاهر قمی وزیر سلطان سنجر نیز گنبد را بر فراز بقعه بنا نهاد و ترکان زمرد سلجوقی نیز ازاره حرم را با کاشی های نفیس سنجری با تاریخ اثنی عشر و خمس (520) آراست.

دوره افشاریه؛

بنای گلدسته ضلع شمالی صحن عتیق (صحن انقلاب)، طلاکاری مجدد ایوان امیرعلیشیر و گلدسته بالای آن، سنگاب سقاخانه اسماعیل طلایی مربوط به این دوره است.

خوارزمشاهیان؛

در اوایل قرن هفتم هجری قمری بار دیگر ازاره حرم مطهر با کاشی های ممتاز، معروف به کاشی سنجری تزئین یافت و اکنون این کاشی ها با تاریخ اثنی عشر و ست مئه (720) در حرم موجود است. همچنین اطراف در پیش روی مبارک در ضلع شمالی رواق دارالحفاظ، با کتیبه ای از کاشی چینی مانند ممتاز تزیین یافته که به عهد خوارزمشاهیان مربوط است. در این کتیبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا(ع) تا حضرت امیرالمؤمنین (ع) مکتوب است.

تیموریان؛

از آثار مهم این دوره، بنای با شکوه مسجد گوهرشاد در جنوب حرم مطهر و دو رواق تاریخی دارالحفاظ و دارالسیاده است.
مدرسه پریزاد، مدرسه دودر و مدرسه سابق بالا سر که متصل به ضلع غربی دارالسیاده بود و اکنون جزو رواق دارالولایه درآمده نیز به همین دوره مربوط می شود.
این بناها مربوط به دوران حکومت شاهرخ امیرتیمور گورکانی است. از آثار دیگر عهد تیموری، ضلع جنوبی صحن انقلاب است که به همت امیرعلیشیر نوایی وزیر سلطان حسن بایقرا آخرین امیر تیموری بین سال های (875) تا (885) هجری قمری ساخته شد.

عهد صفویه؛

در دوره صفویه نیز اقداماتی در حوزه حرم مطهر انجام شده است. شاه طهماسب صفوی برای اولین بار در سال (922) هجری قمری گنبد طلا را آراسته کرد و اقدام به تهیه اولین ضریح مرقد منور به سال (957) نمود. علاوه بر این، ایوان امیرعلیشیر و گلدسته کنار گنبد را نیز طلاکاری کرد.  در زمان شاه عباس، صحن انقلاب وسعت یافت و اضلاع شرقی و شمالی و غربی آن با ایوان ها و حجره ها ساخته شد و شاه عباس دوم اقدام به تعمیر و کاشی کاری آن کرد. در سال (997) ه.ق. که عبدالمؤمن خان ازبک اقدام به غارت اموال آستان قدس رضوی و طلاهای گنبد منور نمود، شاه عباس اول در سفری که به مشهد مقدس آمد، دوباره گنبد را طلاکاری کرد. این کار در سال (1016) ه.ق پایان یافت.

جریان آمدن شاه عباس و طلاکاری گنبد به خط ثلث و خطاطی علیرضا عباسی در کتیبه کمربندی گنبد مکتوب است. همچنین شاه سلیمان صفوی به تعمیر رواق درالسیاده و طلاکاری مجدد گنبد که در زلزله سال (1804) ه.ق آسیب دیده و فرو ریخته بود، اقدام نمود. طلاکاری مجدد گنبد در عهد شاه سلیمان بر چهار ترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامی کتیبه شده است. رواق های توحید خانه، گنبدالله وردی خان و گنبد خاتم خانی نیز از آثار عهد صفوی است.

دوره قاجاریه؛

بنای صحن آزادی مربوط به دوره قاجار است و در این عهد ایوان غربی آن به طلا آراسته و به ایوان ناصری معروف شد. در همین دوران کاشی کاری و تزئینات صحن آزادی انجام شد. علاوه بر این، به سال (1275) ه.ق قائم مقام نوری، اقدام به آینه کاری روضه منوره نموده و در همین دوره بود که رواقهای توحید خانه، دارالحفاظ و دارالسیاده آینه کاری شد.

به توپ بستن گنبد مطهر

در سال (1330) هجری قمری برابر با (1291) شمسی عده ای در شهر مشهد با مشروطیت آهنگ مخالفت ساز کردند و به تحریک بیگانگان آرامش شهر را برهم زدند. سربازان روس به منظور پشتیبانی از مخالفان مشروطه و به منظور حفظ اتباع روسی در شهر مستقر شدند. هدف آنان به ظاهر متفرق کردن اوباش که در داخل حرم تحصن کرده بودند، و در واقع انهدام قبه مبارکه و غارت اموال نفیس حرم بود. و سرانجام با مسلسل و توپ های سبک حرم را به توپ بستند و پس از چهار روز مقدار زیادی اشیای نفیس و قیمتی به یغما رفت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی

افزایش تصاعدی زائران و عدم گنجایش فضاهای باز و سرپوشیده حوزه حرم و رواق های موجود، عدم سهولت زیارت و آمد و رفت انبوه زائران، باعث شد که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ضمن در نظر گرفتن مسائل اجتماعی، فرهنگی، زیارتی و خدماتی، بهترین و آرام ترین فضاهای لازم برای زیارت و نیایش زائران گرامی حضرت فراهم گردد. با عنایت آستان قدس رضوی، روند احداث فضاهای زیارتی، فرهنگی و خدماتی به سرعت افزایش یافته است به گونه ای که در سال های اخیر، حجم عملیات اجرایی نزدیک به پنج برابر بناهای پیش از انقلاب اسلامی است. زیربنای اماکن در طول (12) قرن حدود (12) هکتار بود اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون به (72) هکتار رسیده است. آستان قدس رضوی ضمن توسعه بناهای گذشته، اقدام به احداث بناهای سرپوشیده و فضاهای باز نموده است. از ابتدا (آغاز پیدایش حرم) تاکنون (25) بنای سرپوشیده به نام رواق، (9) فضای باز به نام صحن و (6)مدخل ورودی به نام بست در اطراف مضجع شریف رضوی ساخته شده است.

قیام مسجد گوهرشاد

در دوره رضاخان پهلوی که ایران را سراسر هرج و مرج و آشوب فراگرفته بود، به دستور وی با عنوان متمدن شدن و پیوستن به فرهنگ جهانی، روسری و چادر را به زور از سر زنان و دختران برمی داشتند. مردم مشهد که مردمی شریف و مذهبی بودند، چنین استبدادهایی را تحمل نمی کردند. لذا قیامی عظیم در همان سال ها به رهبری و سخنرانی مرحوم بهلول یکی از عارفان بزرگ شهر در مسجد گوهرشاد برگزار شد. این قیام در طول تاریخ به قیام مسجد گوهرشاد مشهور شد.

انفجار در حرم مطهر (عاشورای رضوی)

سال های آغازین پس از انقلاب که همواره با ترورها و خونریزی های مزدوران منافق همراه بود و بعد از آن نیز به هشت سال جنگ با صدام غاصب سپری شد، برای مردم ایران سال های سختی بود. پس از اتمام هشت سال دفاع مقدس، در عاشورای (1372) که یکی از شلوغ ترین روزهای سال در حرم مطهر است، عوامل خود فروخته منافق وابسته به گروهک منافقین در حرم مطهر و زیر بقعه مبارک بمبی بزرگ جاسازی کردند که در ظهر عاشورا منجر به شهادت شش نفر و زخمی شدن شمار زیادی از زائران حرم مطهر امام رضا (ع) شد.

منبع:شبستان
211008